Historie - Verda 1960-80
 
 

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

MAKE LOVE  - NOT WAR

I åra mellom 1960-1980 skjedde mange hendingar som forma verda slik den er i dag. Du vil her finne ein presentasjon av mange av dei storpolitiske hendingane som skjedde i denne perioden, og som vi kan dra klare linjer frå heilt fram til dei nyheiter som vi i dag får presentert i aviser og TV.

SLUTTEN PÅ KOLONIVELDET
Etter andre verdskrigen vart ord som fridom og sjølvstende politiske plussord. Folk i Afrika meinte at desse orda også måtte gjelde for dei. Etter krigen ville ikkje dei gamle kolonimaktene ha greidd å styre koloniane sine utan å bruke militær makt. Nokre stadar fekk koloniane fridommen sin på fredeleg vis, men andre stadar kom det til krig. Ikkje i nokon periode av verdshistoria har så mange landområde vorte frie, som i dei første 20 åra etter krigen.

STIKKORD:
  • Slutten på koloniveldet
  • Afrika
  • Berlinmuren
  • Den kalde krigen
  • USA
  • Cubakrisa
  • Vietnamkrigen
  • Militærkuppet i Chile
  • Watergate-skandalen
  • Praha-våren
  • Sovjet går inn i Afghanistan
  • MAD
  • All you need is love
  • Kvinneåret 1975
  • Miljørørsler
  • Romeventyret
  • Kva elles?
  • Klikk på bilete for å sjå større versjon av denne popgruppa frå 60-talet!

    Sjå biletglimt frå 1960-talet frå denne sida som heiter 1960erne.dk

    Afrika
    I dei områda der kolonimaktene hadde minst økonomiske og strategiske interesser, gjekk frigjeringa greit, men var der økonomiske  eller strategiske interesser, gjerne militære, så gjekk frigjeringa mykje seinare. Landa Etiopia og Liberia har aldri vore koloniar, og i Sør-Afrika, som var eit sjølvstendig land, var det apartheid-styre. Elles var alle afrikanske land sør for Sahara koloniar. Det første landet i det svarte Afrika som vart sjølvstendig, var den britiske kolonien Gullkysten. Den vart til Ghana i 1957.

    Klikk på dette kartet for sjå korleis Afrika var trekt inn i den kalde krigen 1960-91!


    Afrika vart også trekt inn i den kalde krigen. Dei nye statane søkte støtte i den vestlege verda. Fleire land støtta seg til Sovjetunionen, og andre til vestmaktene. På denne måten vart det lett for afrikanske leiarar og skaffe seg våpen.

    Kart over Afrika


    Sjå på eit Afrikakart! Det ser ut som om mange av grensene er trekte med linjal. Det stemmer på ein måte også. Kolonimaktene hadde trekt grensene mellom landa ut i frå sine interesser, og dei hadde ikkje teke hensyn til dei ulike folkegruppene og stammane. I nokre av dei nye landa kunne det vera opp til fleire folkegrupper. Dette vart det ufred av! Krig og rivalisering har vore vanleg i Afrika etter frigjeringa frå  kolonimaktene. Ved nokre høve har ein stamme prøvd å bryte ut for å danne sin eigen stat. Det var årsaka til Biafra-krigen i 1967. Den mest brutale stammekrigen vi kjenner til er folkemordet i Rwanda i 1994.

    Kart over Rwanda - klikk for å sjå større versjon!


    Nokre av dei afrikanske landa har vorte styrt av diktatorar. Mellom 1971 og 1979 hadde Idi Amin makta i Uganda. Han drap alle politiske motstandarar han kunne finne, og resten  flykta frå landet.
    Klikk på bilete for ein større versjon av Idi Amin!


    Dei afrikanske landa har hatt mange problem å stri med. Frå 1970 og fram til i dag er det stort sett sveltekatastrofar, epidemiar, maktmisbruk og korrupsjon vi har høyrt om. I dag er aids-epidemien ein trussel for mange afrikanske land.

    Eit lyspunkt er der, Sør-Afrika har gått frå apartheid-politikk til demokratisk fleirtalsstyre. I 1990 vart dei svarte sin organisasjon ANC tillaten, og same året vart  leiaren for organisasjonen, Nelson Mandela, sett fri etter 28 år i fengsel. I 1994 vart det gjennomført frie val, og Nelson Mandela vart vald til president.

     Sjå video av og høyr Nelson Mandela tale på CNN!

    Ressurser og linker til stoff om Afrika!

    Berlinmuren
    Vest-Berlin låg som ei øy langt inne i Aust-Tyskland. I 1948 gjennomførte Sovjetunionen ein blokade av Vest-Berlin. (sjå Etterkrigstid – verda)  Situasjonen i Berlin vert vanskeleg også i åra etterpå. Situasjonen tilspissar seg i 1961. Fleire og fleire menneske frå Aust-Berlin og heile Aust-Tyskland nyttar den opne grensa i byen til å røme til Vest-Tyskland, og dermed kome seg vekk frå Aust-Tyskland. Styresmaktene i DDR og i Sovjetunionen ser ikkje på dette med blide auge. 9.august 1961 er det 1926 austtyskarar som rømer vestover.

    Eit berømt bilete frå 13. august 1961 - soldaten Conrad Schumann rømer fra Aust- til Vest-Berlin!


    Likevel er overraskinga stor då  austtyske styresmakter om natta den 13.august byrjar å sperre av gatene mellom Aust- og Vest-Berlin.  Dei som klarte det, skunda seg no over til den vestlege delen av byen. Nokre få dagar etter vert store betongelement sett opp, og Berlin-muren vert bygt. Trass i muren var det mange som prøvde å røme frå aust til vest. Risikoen var stor, og mange miste livet på denne måten. Dei vart rett og slett skotne under flukta.

    Sjå foto frå Berlinmuren!


    Det vart få overgangsstader mellom dei to bydelane, men nokre stader var det lov å krysse grensa under strengt vakthald. Den einaste overgangsstaden der utlendingar kunne kome gjennom muren, var ved Checkpoint Charlie. (Sjå Etterkrigstida-verda) Dette punktet vart spesielt kjent fordi aust og vest utveksla spionar her. Plassen var og med i mange spionfilmar som handla om forholda mellom aust og vest. I dag eksisterer ikkje Checkpoint Charlie lenger, for i juni 1990 var det ikkje lenger bruk for overgangsstader mellom Aust-Berlin og Vest-Berlin.
    Berlinmuren - historie og fotografier!

    Den kalde krigen (sjå denne fine oversikta laga for skuleelevar!)

    Erobringa av månen - Sputnik 1!USA og Sovjetunionen kjempa stadig mot kvarandre i den kalde krigen, og verdsfreden vart stadig sett på prøve. Td. bygginga av Berlin-muren, og andre kriser. (Sjå ovanfor og Etterkrigstida–verda) Då Sovjetunionen skaut opp Sputnik 1, fekk USA seg ein verkeleg støkk. Sputnik 1 var den første satellitten i verdsrommet. Dette ”sputniksjokket” fekk USA til å satse på meir matematikk og fysikk i skulen, slik at dei kunne satse på større teknologisk utvikling.

    I den kalde krigen var det mange middel som vart tekne i bruk. Spionflya spela ei viktig rolle.
    USA hadde nokre spionfly som dei kalla U 2. Desse flya kunne gå svært høgt, og var utstyrt med spionkamera. Den sovjetiske statsleiaren Nikita Khrustsjov seier i mai 1960 at det har skjedd ei forverring av tilhøvet mellom aust og vest. Eit U 2 spionfly var skote ned langt inne i Sovjetunionen, og flygaren Francis Gary Powers var teken til fange.

    Eit U 2 spionfly - klikk på bilete for større versjon!


    Desse flya som hadde base i Pakistan,  skulle flyge over Sovjetunionen og til Bodø Flystasjon. På denne måten vart Norge trekt inn i ei storkonflikt. Dei norske styresmaktene seier dei ikkje kjenner til desse flygingane, men det er klart at U 2 hadde vore fleire gonger i Bodø og at nokon måtte vite om kva som skjedde. Flygaren vart tvinga til å stå  fram i sovjetisk fjernsyn og på ein måte drive propaganda for Sovjetunionen. Etter ei tid vart han utveksla med ein annan spion.

    The Cold War Museum!

    USAJohn F. Kennedy - klikk på bilete for å kome til John F. Kennedy Library and Museum!
    I 1960 vart John F. Kennedy vald til USA sin president. Han var gift med Jacqueline, og saman med resten av Kennedy-familien sette dei sitt preg på amerikansk historie. Han vart ein populær president, som tok fatt på svære oppgåver. Han fekk mange og store utfordringar, som den kalde krigen med Berlin-krisa og Cuba-krisa, og det var store motsetningar mellom kvit og svart – fattig og rik – i USA. Han vart berømt for orda: ”Ich bin ein Berliner” då han besøkte Berlin-muren.

     Høyr den berømte talen der Kennedy seier: “Ich bin ein berliner”! Same hending på video!
     Sjå den same hendinga på video (krev Real Audio Player)

    22. november 1963 var han på besøk i Dallas i Texas. Han og kona køyrde i open bil gjennom byen. Brått small det tre skot, og presidenten seig saman. Han døydde av skadene, og visepresident Lyndon B. Johnson tok over som president. Lee Harvey Oswald var mordaren, men han vart og myrda på veg frå politistasjonen i Dallas. Mange teoriar er lanserte i samband med mordet på Kennedy. Filmen JFK er eit innlegg i debatten, som får oss til å forstå at dette er eit mord med ein bakgrunn som enno ikkje er kjend. Kanskje blir dette mordet ei gåte?
    Klikk på bilete for større versjon og fleire bilete!


     Video og lyd frå 22. november 1963, Dallas, Texas

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av Martin Luther King!President Kennedy hadde bror sin Robert Kennedy som justisminister. Saman jobba dei for at dei svarte i USA skulle få det betre. I 1960-åra var USA prega av borgarrettskampen til dei svarte amerikanarane. Ein av leiarane deira var Martin Luther King. I 1963 leia han ein kjempesvær marsj mot Washington, for å støtte lovene om like rettar for alle amerikanarar.  I 1964 kom lova som forbaud all form for diskriminering. Same året fekk Martin Luther King Nobels Fredspris for arbeidet sitt. King var ein god talar, og han er spesielt kjend for talen ”I have a Dream”. I 1968 vart King myrda av ein snikskyttar.

     “I have a dream” (høyr den kjende talen!)

    Same året vart Robert Kennedy også myrda. Han kjempa for å bli demokratisk presidentkandidat ved valet i 1968.

    Cubakrisa
    I 1962 oppdaga amerikanske U 2 fly utskytingsutstyr for mellomdistanserakettar på Cuba.

    Kart over Cuba - klikk på bilete for fullversjon!


    Verda gjekk inn i ein krisesituasjon, og har aldri vore så nær ein tredje verdskrig. Cuba hadde vore styrt av diktatoren Batista, som var svært korrupt og i lomma på amerikanske økonomiske interesser. Filmen Havana med Robert Redford i hovudrolla, gir ei god skildring av tilhøva på Cuba på denne tida.

    Fidel Castro!I 1959 var der revolusjon, og Fidel Castro kom til makta. Saman med Che Guevara, marsjert han inn i hovudstaden Havana. Cuba fekk støtte frå Sovjetunionen, og etter kvart sa Castro frå om at han var kommunist. Cuba sin store eksportartikkel er sukker. USA nekta og kjøpe sukker frå Cuba etter at Castro sa han var kommunist, men så lenge Sovjetunionen eksisterte, kjøpte dei sukkeret frå Cuba.

    Castro satsa mykje på helse og utdanning, og han lukkast i gjera levetilhøva på Cuba mykje betre. Men på den andre sida fengsla han sine politiske motstandarar. Mange av desse rømte til USA. I 1961 gjekk desse til angrep på øya, men mislukkast totalt.

    Klikk på bilete for å sjå detaljane i dette satelittbiletet som ble lagt fram for president Kennedy i 1962!


    I 1962 viste satellittbilete at Sovjetunionen hadde utskytingsbasar for atomrakettar på Cuba. Rakettane kunne brukast mot USA. Kva som var bakgrunnen til at Sovjetunionen gjekk til eit så drastisk skritt, veit ein vel ikkje den dag i dag. President Kennedy kravde at desse rakettane skulle bort! Han bestemte seg for å blokkere Cuba. Det vil seie at sovjetiske skip ikkje kunne nærme seg Cuba. Kennedy stilte Sovjetunionen eit klart ultimatum: Dersom rakettane ikkje vart fjerna, ville USA gå til angrep på Cuba. Då ville Sovjetunionen vera innblanda i ein eventuell krig.
    Klikk på bilete for å lære meir om Cubakrisa på www.1960erne.dk!

    Sovjetunionen hadde fleire skip på veg til Cuba med rakettar om bord, og Kennedy la blokadelinja så nær den cubanske kysten at skipa hadde sjanse til å snu. Kva om dei ikkje snudde? Heile verda sat klistra til radioapparata. Kva no? Er den tredje verdskrig alt i gang?

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av dette skipet som var på veg til Cuba i 1962 i lag med 18 andre!


    Også dei som budde i Norge var redde for at ein ny krig skulle kome. Heldigvis så snudde dei sovjetiske skipa, og ein krig var avverga. Men krisa var ikkje over. Kennedy kravde at alle atomrakettar skulle vekk frå Cuba, og Khrustsjov kravde at USA ikkje skulle gå til noko slags angrep på øya. Dette vart dei einige om, og det vart ikkje krig. Resultatet av konflikten vart at dei to statsleiarane oppretta direktete telefonlinje seg i mellom, og kunne diskutere problema direkte.

    - Cubakrisa dag for dag (elevarbeid i en dansk skuleklasse for 8. klasse)

    Heilt fram til i dag har USA nekta å handle med Cuba, og har vore med på å gjera forholda for folk på øya vanskelege. Då Sovjetunionen ikkje var meir fekk det landet vanskar med å kjøpe sukker frå øya, og på den måten miste øya ein viktig handelspartnar.

    Hugsar du den vesle guten, Elian Gonzales, som i 1999 dreiv i land i USA etter at han saman med mor si hadde rømt frå Cuba til USA. Mora miste livet, men guten kom i land i USA, og slektningar i USA kravde å få guten. Faren hans, som framleis budde på Cuba, ville ha guten sin tilbake. Dette utvikla seg til ei konflikt der guten til slutt vart kidnappa av amerikanske styresmakter, og send tilbake til far sin. Heile verda var engasjert i denne guten sin lagnad.

    Vietnamkrigen (sjå denne oversikta over Vietnamkrigen)

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av Ho Chi Minh!
    I Søraust–Asia ligg landa Vietnam, Kambodsja og Laos. Dette området blir kalla Indokina, og Frankrike var koloniherre i dette området. Japan okkuperte desse landa under andre verdskrigen, og i Vietnam vart det danna ei kommunistisk motstandsrørsle. Leiaren heitte Ho Chi Minh, og etter krigen vart han utropt til president i Vietnam. Dette godtok ikkje Frankrike, og det kom til krig mellom Ho Chi Minh sine soldatar og Frankrike.

    Franskmennene leid store militære tap i denne krigen, og etter kvart trekte dei seg ut av området. Det skjedde i 1954. Det vart så gjort ein avtale som sa at Laos og Kambodsja skulle få sjølvstende innan for Det franske sambandet, og at Vietnam mellombels skulle delast langs den 17. breiddegraden. I Nord-Vietnam fekk kommunistane makta under leiing Ho Chi Minh, og i Sør-Vietnam styrte ei gruppe generalar som hadde støtte frå USA. Eit viktig punkt i avtalen var at det skulle haldast frie val i Vietnam, og at landet skulle samlast att.

    Generalane i Sør-Vietnam, under leiing av president Diem, var redde for at kommunistane skulle vinne valet. Dette synet vart også  støtta av USA, som hadde sin dominoteori. Fell først ei dominobrikke, så fell resten og. Slik trudde dei det ville gå i Søraust-Asia. Om Vietnam vart kommunistisk, så var det fare for at heile området ville følge etter. Husk at ein på denne tida er inne i den kalde krigen, og styresmaktene i USA er redde for at eit kommunistisk Vietnam kan bli ein støttespelar for Sovjetunionen.
    Kart over Vietnam frå 1961 - klikk på bilete for fullversjon!


    I Sør-Vietnam vart det ikkje gjennomført noko frie val, og generalstyret vart etter kvart meir og meir diktatorisk og korrupt. Som eit resultat av dette, vart det skipa ei frigjeringshær i Sør-Vietnam, FNL, og då dei gjorde opprør i 1959, vart dei støtta av kommunistregimet i nord. FNL ville at dei to delane i landet skulle slå seg saman att, og deira opprør vart støtta av mange i sør.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Lyndon B Johnson!USA vart meir og meir redde for at kommunistane skulle ta makta over heile landet. Og i 1961, under president Kennedy, byrja amerikanarane å sende krigsutstyr og soldatar til Sør-Vietnam. Det amerikanske engasjementet i Vietnamkrigen berre auka på. Etter at Lyndon B Johnson tok over som president, vart USA involvert for fullt.

    2.august 1964 kjem det til skotveksling mellom amerikanske- og nord-vietnamesiske militærfartøy i Tonkin-bukta. Amerikanarane hevda dei var i nøytralt område medan den andre part hevdar at amerikanarane var innanfor grensene til Nord-Vietnam. I alle fall brukar amerikanarane denne hendinga som eit påskot til å gjennomføre militære operasjonar inne i Nord-Vietnam.

    I 1965 byrjar amerikanarane Operation Rolling Thunder, som gjekk ut på å teppebombe områda i nord. Store amerikanske B-52 bombefly sleppte i perioden 1965-1968  dobbelt så mange bomber over Vietnam enn det som vart sleppt under heile andre verdskrig. Ein amerikansk politikar sa :” at landet skulle bombast tilbake til steinalderen”. Frå vietnamesisk side var krigen ein geriljakrig. Soldatane slo til, og trekte seg raskt tilbake til jungelen. Amerikanarane brukte kjemiske middel for å utrydde skogen som soldatane gøymde seg i. Dei brukte også napalm-bomber. Dei verkar slik at alt dei treff, skog, hus og menneske brenn opp. Det vil seia at napalmen brenn i huda til eit menneske.

    Eit sterkt bilete av ei jente som er blitt napalm bomba - klikk for å sjå orginalbilete!


    FNL, også kalla Viet Cong, leia kampen mot amerikanarane. Dei hadde sine basar både i Sør- og Nord-Vietnam. Desse soldatane kjende landet sitt, og kunne føre geriljakrig mot amerikanarane. Mellom anna bygde dei tunnelar på kryss og tvers under jorda, og som gjorde at dei dukka brått opp og dei forsvann like fort. Det tok ei stund før amerikanarane skjøna kva som skjedde.

    Under ein stor offensiv i 1968, den såkalla Tet-offensiven, drap FNL og nordvietnamesiske soldatar mange tusen menneske som dei mistenkte for å samarbeide med amerikanarane. Amerikanarane slo like fælt tilbake, og utsletta heile landsbyar, og drap innbyggarane om dei trudde landsbyen støtta FNL. Det er sagt at Tet-offensiven var eit vendepunkt i krigen.

    ”And it’s one, two, three,
    what are we fighting for?
    Don’t ask me I don’t give a damn
    Next stop is Vietman
    And it’s five six seven
    open up the golden gate
    There ain’t no time to wonder why
    cause we all gonna die.”

    Klikk på bilete for større versjon av Country Joe!

    “Country Joe”

    Klikk på bilete for å sjå større versjon frå www.1960erne.dk!Slik sang bandet ”Country Joe and the fish” under Woodstock-festivalen (sjå litteraturdelen) Dei prøvde å fortelje om alle dei døde unge soldatane som vart sende heim til USA frå Vietnam. Ca. 600 000 amerikanarar mista livet i denne krigen. På den andre sida miste to millionar vietnamesarar livet.  I 1968 vart Richard Nixon president i USA, og han meinte at Sør-Vietnam sjølv måtte ta meir ansvar for krigføringa. Etter det byrja han å  sende amerikanske soldatar heim.

    Motstanden mot krigen vert større og større i USA til fleire soldatar som miste livet i Vietnam. I 1969 deltar 250 000 menneske i demonstrasjonar i Washington mot Vietnamkrigen. Motstand mot det som skjer i Vietnam fann ein over heile den vestlege verda. Ikkje minst ungdommen engasjerte seg, og sa frå at krigen er uakseptabel. Det er den amerikanske krigføringa det vert protestert mot. Folk stiller spørsmål om kva USA i det heile hadde i Vietnam å gjera. Ikkje mindre vart protestane då verda får kjennskap til My Lai–massakren. Amerikanske soldatar hadde utan grunn massakrert landsbyen My Lai. Då aviser byrjar skrive om denne hendinga, vart dei ansvarlege stilt for retten og dømde. På slutten av 1969 seier president Nixon at enno fleire amerikanske soldatar skal trekkjast ut av Vietnam.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av R. Nixon!


    Amerikanarane innsåg at dei ikkje kunne vinne krigen i Vietnam utan eit større engasjement, men det tyda at mange amerikanske soldatar ville misse livet. Og det tapet var ikkje folk i USA villige til å ta. Så etter kvart vart det starta forhandlingar mellom Nord-Vietnam og USA. 27. januar 1973 vart det underteikna ein våpenkvileavtale i Paris. USA trekkjer seg ut av konflikten utan at dei oppnådde det som var målet med å sende soldatar til Vietnam.

    Men krigen i landet var ikkje slutt. Kampane mellom Nord-Vietnam og Sør-Vietnam heldt fram med stor styrke heilt til 1975. Då vart Vietnam på nytt eit heilt land, men utan at folket hadde fått sagt sitt i frie val. For å vinne fram, hadde Nord-Vietnam også brukt Kambodsja og Laos som utgangspunkt for krigshandlingar, og landet hadde vore i krig med desse to nabolanda sine. I 1975 vart det fred i området, og heile Indokina hadde vorte kommunistisk. USA, verdas mektigaste land, hadde lidd nederlag.

     Sjå film frå Vietnamkrigen!

    - Bilete frå ulike delar av Vietnamkrigen!

    Gå til www.vietnampix.com - her finn du bilete og kart!


    I ettertid har Vietnamkrigen vorte sett på som den første verkelege tv-krigen. Over heile verda såg folk kva som skjedde i Vietnam. Det at krigen rulla over folk sin fjernsynsskjerm, var også ei av årsakene til den store motstanden mot krigen.

    Dei kommunistiske styresmaktene som hadde vunne krigen gjennomførte eit hardt styre i landet. Alle som dei mistenkte for å ha samarbeida med USA sende dei til ”omskuleringsleirar” der dei var fangar på ubestemt tid. Jordbruket vart kollektivisert, og bøndene fekk ikkje lenger eige jorda si. USA gjorde alt som stod i deira makt for å hindre at landet fekk internasjonal  hjelp. Mange menneske flykta frå landet.  Ofte i båtar, som nesten ikkje var flytedyktige. Norske skip  plukka opp mange slike”båtflyktningar”, og mange av desse kom til Norge og har slått seg til her. I dag er tilhøva i Vietnam betre både når det gjeld politikk og økonomi, og landet har blitt eit populært turistmål. President Bill Clinton reiste på offisielt statsbesøk til  Vietnam, så ein kan vel seia at i dag er tilhøve mellom dei to landa tilnærma normale.

    Båtflyktningar frå Vietnam - klikk for større bilete!


    Det er kanskje vanskeleg for oss i dag å forstå kva som verkeleg skjedde under Vietnamkrigen. Det er i ettertid laga mange gode filmar som fortel historier frå denne krigen. Ser ein nokon av desse kan ein forstå litt av det helvete denne krigen var, og ein forstår kvifor folk over heile verda protesterte mot det som hende. T.d. Apocalypse nå, Full metal jacket, Født 4. juli, Platoon, og Good morning Vietnam.

    Militærkuppet i Chile
    USA har og blanda seg inn i andre land sin politikk. 11. september 1973 gjennomførte hæren i Chile eit statskupp. Dei vart støtta av den amerikanske etterretningsorganisasjonen CIA. Den demokratisk valde presidenten, Salvador Allende, vart drepen saman med mange andre. Allende var sosialist, og ville redusere den store ulikskapen mellom fattige og rike i Chile. USA frykta at Allende ville samarbeide med Sovjetunionen og Cuba om ein sosialistisk politikk. Dette var uhøyrt under den kalde krigen, og derfor støtta USA militærkuppet i landet.

    Eit av dei siste bileta som vart teke av Salvador Allende - klikk på bilete for større versjon!


    General Augusto Pinochet tok over makta, og gjennomførte eit diktatorisk styresett. Tidlegare tilhengjarar av Allende vart arresterte og avretta, mange fengsla utan lov og dom. Kor mange som vart drepne veit ein ikkje den dag i dag. I 1998 vart Pinochet skulda for brotsverk mot menneskeslekta.

    Watergate-skandalen
    I 1968 vart Richard Nixon vald til president i USA, og han representerte det republikanske partiet. Han vart attvald i 1972. Under valkampen vart det gjort eit innbrot i Watergate- bygget, som var hovudkvarteret til det demokratiske partiet. To journalistar frå The Washington Post, Woodward og Bernstein, byrja undersøkje saka, og fann ut at det var folk frå det republikanske partiet som stod bak. Etter å ha avslørt det heile kunne dei seia at president Nixon sjølv visste om innbrotet. Og då det vart kjent at presidenten hadde prøvd å hindre etterforskinga, måtte Nixon trekkje seg som president. Det var i 1974.

    Praha-våren
    Alexander Dubcek - klikk på bilete for større versjon!
    I ettertid har det som skjedde i Tsjekkoslovakia i 1968 vorte kalla Praha-våren. Liberale kommunistar kom til makta, og med den nye partisjefen, Alexander Dubcek, i spissen, prøvde dei å få til både politiske og økonomiske reformer. Mellom anna vart så og seie sensuren oppheva for presse, radio og fjernsyn, tsjekkoslovakiske borgarar skulle fritt få reise til vest og den tsjekkoslovakiske økonomien skulle i større grad knytast til vestleg økonomi. I og med at Tsjekkoslovakia på denne tida var eit Warzawapaktland, så vart ikkje slike tankar godkjende i Moskva.

    Klikk på bilete frå invasjonen i Tsjekkoslovakia i 1968, for å sjå ein større versjon!Tysdag 20.august 1968 gjekk Warzawapaktlanda, med Sovjetunionen i spissen, inn i Tsjekkoslovakia. Utover morgontimane dagen etter samla folk seg i gatene i Praha, særleg ungdom og studentar. Soldatar og stridsvogner vart omringa av rasande menneske. Folk ropte på fridom, men det var slutt på Praha-våren. I Vest-Europa lytta folk på dei siste sendingane frå Praha radio før okkupantantane tok over radiostasjonen. Det kom sterke reaksjonar mot Sovjetunionen sine handlingar, og i den første tida følgde heile verda spent med i utviklinga. Gustav Husak, ein sovjettru kommunist, tok over makta i Tsjekkoslovakia, og det skulle gå over tjue år før landet fekk bestemme si eiga utvikling.

    Sovjetunionen går inn i Afghanistan
    På same måte som USA gjekk inn i Vietnam for å støtte sitjande styresmakter, valde Sovjetunionen å gå inn i Afghanistan julehelga 1979. I dette landet sat eit vaklande kommunistisk styre ved makta. Dei prøvde å gjennomføre reformer som braut med tradisjonell islamsk kultur, mellom anna ville dei betre utdanninga for både jenter og gutar.

    Sjå kart over krigen som starta i 1979!


    Det islamske presteskapet stod sterkt i landet, og motarbeidde alle reformer. Inne i Sovjetunionen budde det og mange muslimar, og styresmaktene i Moskva var redde for at når muslimane i Afghanistan gjorde opprør, så kunne der spreie seg til Sovjetunionen. I vest var mange redde for at gjennom å ta Afghanistan, kunne Sovjetunionen gå vidare og skaffe seg tilgjenge til Persiabukta og oljelanda der. I eit vanskeleg fjellandskap gjekk afghanske geriljatropper til aksjon. Som i Vietnam lukkast ein og i Afghanistan med geriljakrig. Sovjetunionen prøvde på alle måtar å slå ned motstanden, men lukkast ikkje.

    Dette vart og ein grusom krig, men som vi ikkje kjenner like godt til som Vietnamkrigen, på grunn av at mediedekninga ikkje var like god. Sovjetunionen slepte miner frå helikopter, og desse var forma som leiketøy eller sjokolade. Den som plukka opp ei slik mine vart enten drepen elle vart øydelagd for resten av livet. Å misse bein, armar eller synet var vanleg for den som kom for nær ei mine. Mange andre land med USA i spissen, kritiserte Sovjetunionen for denne krigen. Sovjetunionen måtte etter kvart berre trekkje seg ut av landet, akkurat slik USA måtte gjere i Vietnam. Det var i 1989, men i 1986 hadde Sovjetunionen fått eit nytt politisk system som ikkje lenger var interessert i å halde fram med krigen.

    MAD
    MAD står for mutual assured destruction, og det vil seia at stormaktene har våpen til gjensidig å øydelegge kvarandre. Denne opprustinga ser mange på som galskap, så bokstavane MAD kan passe godt. Utover i 1960-åra fekk ein ordet terrorbalanse, og ordet dekkjer at det eir ein slags balanse mellom supermaktene når det gjeld atomvåpen. Det at ein sjølv kan bli utsletta hindrar at nokon er villige til å trykkje på atomknappen. I heile etterkrigstida førte supermaktene eit slags våpenkapplaup. Likevel var det periodar med avspenning, særleg på 1970-talet. I 1972 kom SALT 1. (Strategic Arms Limitation Talks) USA og Sovjetunionen vart einige om å avgrense talet på rakettar og omfanget av antirakettforsvaret. Dei rakettane det er snakk om, er slike som kan føre atomladningar.

    I 1979 kom SALT 2, som gjekk ut på enno større avgrensingar i talet på rakettar. Avtalen vart sett i verk sjølv om den amerikanske kongressen ikkje skreiv under på avtalen.

    Russiske SS-20 rakettar - klikk på bilete for støtte versjon


    Men heilt på slutten av 1970-åra auka opprustinga att. Sovjetunionen utplasserte sine nye SS 20 rakettar i Europa, og rakettane var retta mot Kina og andre land i Asia. Sovjetunionen gjekk til krig mot Afghanistan på denne tida. Nato vedtok same året å utplassere mellomdistanserakettar i Vest-Europa dersom ikkje Sovjetunionen ville forhandle om avgrensingar. Forhandlingar vart sette i gang, men i 1983 braut dei saman, og utplasseringa tok til.

    - Oversikt over åra 1970-79 i NATO-handboka
    - Fleire bilete av SS-20 rakettane!

    Kvifor MAD? Det er på sin plass å stille dette spørsmålet? Kva skal vi med så mykje våpen at verda kan øydeleggjast fleire gongar? Krigsindustrien i verda er styrt av kapitalkrefter, som er interessert i stor forteneste. På nasjonalt nivå betyr krigsindustrien mange arbeidsplassar. Store forskningsmiljø rundt om i verda arbeider med våpen og våpenindustri. Fleire land har eit militærapparat som er ein viktig politisk maktfaktor. Skal ein snu desse faktorane må det mykje til, og ein må bevisst ville det.

    All you need is love and give peace a chance
    På 1960-talet var det økonomiske oppgangstider, og det sette ei stor ungdomsgruppe i stand til også å bli ei stor forbrukargruppe. Ungdommen skapte sin eigen identitet, meir enn tidlegare.
    Beatles, Stones, Twiggy, slengbukser og miniskjørt er stikkord for åra tidleg på 1960-talet. Dei politiske hendingane skapte også ei samfunnsengasjert ungdomsgruppe. Etter kvart som krigen i Vietnam utviklar seg var det fleire og fleire unge som protesterte. Amerikanarar går i demonstrasjonstog der 250 000 menneske tar del. Protestar mot Vietnam krigen fekk ein og i mange andre land, t.d. i Norge.
    Klikk på bilete frå protesten i 1969 der 250 000 menneske deltok!


    På 1960-talet var alle spor etter varemangel og krigstid sletta. Mange unge byrja å  stille spørsmål til overflodssamfunnet og verdiane til vaksengenerasjonen. På midten av 1960-åra oppstod hippie-rørsla i SanFrancisco USA. Dei avviste eit samfunn som der folk gjekk på jobb, og tenkte på å tene mykje pengar. Dei flytta saman i kollektiv, let håret gro, kledde seg i lange kjortlar og spelte akustisk gitar. Mykje av bodskapen deira fann ein i ein del av dåtidas musikk, Bob Dylan, Joan Baes, Jimi Hendrix, Joni Mitchell og The Doors. Alle desse hadde i seg ein kraftig samfunnskritikk. Slagorda til hippierørsla var ”Flower Power” og ”Make love not war”. Dei stod og for bruk av rusmiddel. (Sjå norskdelen ) Hippier fann ein etter kvart i heile den vestlege verda.
    Klikk på bilete for å sjå større versjon av Jimi Hendrix!


    Kva er ein 68-ar? Jau det er ein ungdom som var politisk aktiv på slutten av 1960-talet, og var med på å protestere  mot det etablerte samfunnet. Ved Sorbonne universitetet i Paris kravde studentane medbestemmingsrett (sjå norskdelen) i 1968. Dei fekk i stand omfattande demonstrasjonar, og studentopprøret spreidde seg til mange land. Ved universiteta i USA vart det og mykje uro, og under ein demonstrasjon ved Kent State University i Ohio i 1970 gjekk det så gale at nasjonalgarden som hadde vakt på området, opna eld mot studentane, og fire vart drepne.

    Ulrike Meinhof - klikk på bilete for større versjon!Engasjementet frå den unge generasjonen var stort, men i einskilde høve gjekk det nok for langt. I Vest-Tyskland fekk ein Baader-Meinhof gruppa som meinte at gjennom terrorhandlingar kunne ein forandre på samfunnet.  Gruppa fekk namn etter Andreas Baader og Ulrike Meinhof. Gruppa kom til på slutten av 1960-talet, og var eigentleg ei protestgruppe mot krigen i Vietnam. Gruppa fekk etterkvart ein del militante medlemmer og vart til Rote Armee Fraktion (RAF).Andreas Baader - klikk på bilete for større versjon! Gruppa stod bak terror, kidnapping og militante protestar, og til slutt vart dei mål for det vest-tyske politiet sitt arbeid. Baader og Meinhof enda tilslutt i fengsel, og Ulrike Meinhof døydde i 1976 og Andreas Baader i 1977. Det vart sagt at begge tok sitt eige liv i fengsel, men det var så mange uklare moment rundt dødsfalla at mange hevdar at dei vart godt hjelpte inn i døden av dei Vest-Tyske styresmaktene. Fleire hevdar at desse to vart regelrett avretta.

    Klikk på bilete for større versjon av Mordet på Andreas Baader av Odd Nerdrum!

    “Mordet på Andreas Baader” av Odd Nerdrum

    Etter kvart fekk ungdomskulturen andre uttrykksformer. Etter at filmen Saturday Night Fever (1977) med John Travolta i hovudrolla hadde premiere, rasa discofeberen for fullt. Det var Bee Gees som hadde musikken til filmen. Året etter kom Grease, der også John Travolta dansa seg til suksess. ABBA sin musikk sette også sitt preg på 1970-talet, og det same gjorde David Bowie. Mot slutten av 1970 slo Sex Pistols gjennom med sin Punkmusikk. I 1977 døydde ”The king” Elvis Presley. I år (2002) har vi minnast han med musikk og show i media. Det er no 25 år sidan han døydde.

    Klikk på på bilete for ein større versjon av den første lommekalkulatoren!I 1963 kom dei første kasssettspelarane på marknaden. No kunne ein ta opp den musikken ein likte, og spele den av kvar som helst. Å høyre musikk kvar som helst vart enno lettare då  Walkman kom i sal i 1979.
    I 1971 var dei første lommekalkulatorane ein realitet.
    I 1978 kom datarevolusjonen med brukbare PC-ar. Utviklinga vidare har vore stor på dette området.

    - Les om fleire slike nye ting som kom på marknaden!

    På motefronten var jeans og T-skjorte populære plagg. Dei som var mest moderne brukte hot pants og platåsko. Platåsko er i dag høgste mote på nytt, og jeans og T-skjorte har liksom ikkje vore skifta ut.

    Kvinneåret 1975
    1975 vart utropt til FN sitt internasjonale kvinneår. I mange land vart kvinna sin situasjon sett på dagsorden. Mange kvinner over heile verda sa klart frå  at dei var feministar og at likestilling mellom kjønna var kravet. I Norge vart kvinneåret eit høve til verkeleg å diskutere kvinnerolla. (sjå Norge same periode)  Utdanning, høve til jobb, kvinnebilete, familieliv, abort, seksualitet og porno var emner for debatten då som no. I tillegg har vi fått fleire stikkord som spisevegring, incest og barneporno.  Debatten er ikkje, og må ikkje, vera sluttført .

    Miljørørsler
    I 1971 gjekk to amerikanske og ein canadisk miljøorganisasjon saman for å aksjonere mot testing av atomvåpen på den fjerne øya Amchitka i Aleutene.  Først kalla dei seg – Don’t Make a Wave – men namnet vart endra til Greenpeace. Dei er no ein av verdas største miljøorganisasjonar. Dei har sett søkelys mot verdas miljøproblem ved mange høve, men er vel ikkje så populære i Norge fordi dei er mot kvalfangst.

    Romeventyret
    Neil Armstrong - klikk på bilete for større versjon!
    ”Et lite skritt for en mann, et stort skritt for menneskeheten”. Med desse orda sette det første mennesket  foten på månen. Det var den amerikanske astronauten Neil Armstrong, og saman med han i månelandingsfartøyet Eagle, var Edwin Aldrin. 21.juni 1969 landa dei på månen, medan Michael Collins kretsa rundt månen i Apollo 11.

    Romkappløpet mellom USA og Sovjetunionen starta i 1957 då Sovjetunionen sende ein satellitt, Sputnik 1, ut i verdsrommet. Kampen om første månelanding vann USA, og dei er nok leiande innan romfart i dag. Men ein har i dei seinare år sett at USA og Russland har samarbeida om prosjekt i rommet.

    Aktulle linkar:
    - Veien til månen (dansk side)Klikk på bilete for ein større versjon av V-2 raketten!
    - Project Apollo Archive (engelsk side)
    - NASA (engelsk side)
    - Rummet.dk (dansk side)
    - Norsk romsenter
    - Norsk Astronautisk Forening

    Kva elles?
    I 1961 gjekk dei oljeproduserande land saman i organisasjonen OPEC. (Organization of the Petroleum Exporting Countries) I 1973 makta dei å stå saman om å tredoble prisane på råolje. Dette, saman med andre faktorar, førte til økonomisk krise. Mange land vart hardt ramma. Japanske forbruksvarer, som bilar, stereoanlegg og datautstyr, konkurrerte med europeiske varer. Europeisk arbeidskraft gjekk rett frå studiar og over i arbeidsløyse. Vald og narkotikamisbruk auka i storbyane. Politiske ekstremistar gjekk til kidnapping, bombeattentat og mord for å nå måla sine. Som Baader-Meinhof gruppa i Vest-Tyskland (sjå over) og Raude brigadar i Italia.

    At politisk terror no var sett på dagsorden, såg ein under OL i München i 1972. Den palestinske terrororganisasjonen Svart September gjekk til angrep på det israelske olympialaget, og det enda med at både terroristar og israelske gissel vert drepne.

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 18.01.04