Norsk - Verda 1960-80
 
 

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

NYE TANKAR -  NYE TIDER

Å skulle skrive om litteratur frå perioden er vanskeleg. Det skjer store omveltingar i samfunnet, som sjølvsagt påverkar litteraturen. På den andre sida er det forfattarar som er etablerte i ei etterkrigstid, men som sjølvsagt vert påverka av nye tankar og haldningar.

Så du vil først finne ein presentasjon av forfattarar og deira verk. Så skal vi sjå på kva i samfunnet som gjer at forfattarar skriv slik dei skriv. Det er ikkje berre ”vanlege” forfattarar som skriv, men mange visesangarar og popgrupper lagar tekstar som folk lytta til då, og som folk framleis likar å lytte t
il.

STIKKORD:
  • Tyskland
  • Sovjetunionen
  • Emne: Kvinne og mann
  • USA
  • Norden
  • Tankar i tida
  • Roots - Røtter av Alex Haley  - kjend TV-serie frå 1977!

    “Røtter” - kjend roman og film frå 1976-77!

    Tyskland
    Günter Grass - klikk for større bilete!
    I 1974 kom Günter Grass (f. 1927) med ei ny bok, Flyndra - “Der Butt”.
    (sjå etterkrigstida) Denne boka vert godt motteken, og den handlar om forholda mellom kjønna. Han tar utgangspunkt i eit eventyr av brødrene Grimm, og lar romanen ende opp i si tid der kvinnekampen var på sitt høgste. Günter Grass fekk Nobelprisen i litteratur i 1999. Han har i heile perioden etter krigen vore ein markant europeisk forfattar med ei sterk politisk stemme.

    Günter Wallraff  - klikk på bilete for større versjon!Günter Wallraff (f. 1942) er også ein kjend tysk forfattar. Wallraff er sterkt politisk engasjert, og er vel  best kjend for sine avsløringar. Han skifta identitet og endra utsjånad fleire gangar. Han fekk seg jobb i det tyske magasinet Bild-Zeitung for å avsløre deira sensasjons-journalistikk, og han gav seg ut for å vera tyrkisk frammandarbeidar for å avsløre korleis tysk industri utnytta desse som arbeidskraft på 1970-talet.

    Siegfried Lenz (f. 1926) er best kjend for romanen Tysktime (Deutschstunde 1968). Her tar han eit oppgjer med tyskarane sitt syn på Hitler og det han stod for. På same tid klarer han å allmenngjere problemet til å gjelde for alle sitt syn på dei negative krefter. Romanen vart svært godt motteken, og den vart oversett til nitten språk. Boka vart og omgjord til fjernsynsfilm.

    Sovjetunionen
    Då romanen En dag i Ivan Denisovitsj liv kom ut i Sovjetunionen i 1962, skjedde det noko nytt. Romanen var eit oppgjer med Stalin-tida sine fangeleirar. Til då hadde dette vore eit tabu emne i Sovjetunionen. Romanen skildrar korleis det var å vera fange i Stalin sine leirar.

    Aleksandr Isaevich Solzhenitsyn - klikk på bilete for større versjon!Forfattaren var Aleksander Solsjenitsyn ( 1918- ) Boka vart filma, og fleire av vintersenene er tekne opp i Norge. Då Khrustsjov misste makta i 1964, (sjå etterkrigstda) fekk ikkje Solsjenitsyn skrive fritt lenger. Då han fekk Nobelprisen i litteratur i 1970, vart dette ikkje omtala i Sovjetunionen. Han måtte smugle manuskripta sine ut av Sovjetunionen. I 1973 fekk han utgitt i Paris ei bok som heitte GULag-arkipelet, og her avslører han korleis styresmaktene i Sovjetunionen var. Dette fører til at han blir utvist frå landet i 1974.

    Han busette seg etter kvart i USA, men då tilhøva i heimlandet endra seg politisk på 1990-talet flytta han tilbake til Russland.
    President Vladimir Putin passar på å bli fotografert når han er hos den berømte forfattaren - klikk for større versjon på www.nrk.no!


    Emne: Kvinne og mann
    På seksti- og syttitalet var det fleire forfattarar som skreiv om forholda mellom kvinne og mann, og mellom raser. Dei forfattarane som er med her skriv på det engelske språket, og har eit emne–fellesskap.

    Doris Lessing - klikk på bilete for større versjon!Doris Lessing (f.1919) er kjend for sine kvinneromanar. Ho vaks opp i dåverande Rhodesia - i dag Zimbabwe, men har i sitt vaksne liv budd i England. Doris Lessing står langt til venstre politisk, og det ber bøkene hennar preg av. Den gylne notatbok er ein av hennar romanar. (The Golden Notebook, 1962) I eit bibliotek i dag finn ein gjerne boka Jane Somers dagbok (1983) om ein leiter etter bøker av Doris Lessing.

     BBC: Doris Lessing fortel om kva som må til for å bli forfattar (krev Real-Audio Player)
     BBC: Doris Lessing fortel om Den gyldne notatbok (krev Real-Audio Player)

    Nadime Gordimer - klikk på bilete for større versjon!Nadime Gordimer (f.1923) bor i Sør-Afrika, ho er kvit, men skriv for å endre samfunnet. Mange av hennar romanar var forbodne i landet på grunn av kritikk av apartheid-politikken. Desse bøkene kom då sjølvsagt ut før landet skifta styresett. Ho har gitt ut bøker som Julis folk, (1982) Min sønns historie (1991) og Reisen alene. (1994) Som ein ser så er dette bøker som er gitt ut seinare enn den perioden vi no er inne i, men dette er forfattarar som framleis skriv og gir ut bøker. Derfor er det vanskeleg å plassere dei i ein periode – dei kan ikkje setjast i bås.Sean Connery - Klikk på bilete for større versjon!

    Forfattaren Ian Flemming (sjå perioden 1945-1960) sin hemmelege agent 007 – James Bond - vert for første gang presentert på film i 1962. Filmen heiter Dr. No, og det var Sean Connery som spelte hovudrolla.

    USA
    Roots - kjend TV-serie frå 1977!
    Journalisten Alex Haley gav ut ei bok i 1976 som heitte Røtter (Roots). Boka vart ein storselgjar, og då det vart laga TV-film av boka sat folk klistra til TV-skjermen. Alex Haley fortel historia til dei svarte amerikanarane. Vi følgjer slaven Kunta Kinte frå han vert teken til fange i Gambia, på båtreisa til USA og vi får sjå kor vanskeleg og hardt det var å vera slave på bomullsmarkene i USA. Vi følgjer etterkomarane til Kunta Kinte i fleire generasjonar fram mot vår tid. Haley brukte ni år på å finne røtene til slekta si.

    Toni Morrison (f.1931) skriv og om svarte amerikanarar. Fleire gode romanar gav henne Nobels litteraturpris i 1993, mellom anna romanen Elskede.

    På 1970-talet er det fleire kvinnelege forfattarar som skriv feministisk litteratur. Gjennom bøkene sine vil dei avsløre kjønnsdiskriminering, og dei kvinnelege hovudpersonane er enten svært frigjorde, eller dei er den lidande Eva. Erica Jong (f.1942) si bok Jeg tør ikke fly (Fear of flying) frå 1973 var det mange som leste.

     Høyr Erica Jong lese frå “Any Womans Blues” (krev Real-Audio Player)

    Også Marilyn French (f.1929) skriv om kvinner. Kvinner (The Women’s Room 1978), og Det blødende hjerte (The Bleeding Heart 1980)

    John Irving - klikk på bilete for større versjon på www.dagbladet.no!Ein amerikansk forfattar som har ei stor lesarskare i Norge er John Irving. Garps bok (The World According to Garp 1978) vart også filma, og med stjerner som Robin Williams og Glenn Close i hovudrollene, vart den ein suksess. Seinare har han gitt ut bøker som Hotell New Hampshire, Siderhusreglene, Enke for et år og Den fjerde hånden.

    I 1975 presenterer regissøren Steven Spielberg filmen Haisommer. Filmen vart ein stor kassasuksess, og skremde folk over heile verda.

     Lytt til den fryktinngytende musikken fra “Jaws” - “Haisommer”! (krev Real-Audio Player)

    Haisommer sin offisielle hjemmeside:  http://www.jaws25.com/

    NORDEN
    Bøkene til det finske ekteparet Märta (f.1935) og Henrik (f. 1924) Tikkanen vakte oppsikt. Ho skreiv dei to bøkene Menn kan ikke voldtas (1975), og Århundrets kjærlighetssaga. (1978) I begge bøkene gir ho ei svært så ærleg skildring av samlivet med ektemannen. Henrik Tikkanen utleverer også slekta si og seg sjølv i det han skriv.

    Suzanne Brøgger - klikk på bilete for å sjå ein større versjon!Danske Suzanne Brøgger (f.1944) engasjerer seg sterkt i kvinnefrigjering. Bøkene Fri oss fra kjærligheten (1973), og Creme Fraiche (1978) var sterke innlegg i kvinnesaka.

    Også Vita Andersen (f. 1944) var oppteken av kvinna si rolle. Denne forfattaren var også dansk. Video- og lydarkiv med Vita Andersen!

    P.C. Jersild (f.1935) er svensk forfattar. Han har gitt ut ei rekkje bøker, men er kanskje best kjend for bøkene Barnens ö, (1976) som vart filma, og Babels hus. (1978) Jersild er framleis ein aktiv forfattar.

    Tankar i tida
    Store forfattarar og viktige bøker ! Men vel så viktig i denne perioden er det å sjå på den ungdomskulturen som veks fram. Det som skjedde var så viktig at heile samfunnsutviklinga endra seg.
    Elvis Presley - ungdomen sitt idol på 50- og 60-talet!
    Utover på 1960-talet er Vest-Europa blitt eit moderne velstand- og forbrukarsamfunn. Mange kunne kjøpe akkurat kva dei vil. Mange unge begynte å stille spørsmål til denne materialismen. Foreldregenerasjonen tok det som ei sjølvfølgje at dei unge skaffa seg utdanning og ein god jobb. Er foreldra sine verdiar dei rette? Det vart spørsmålet for dei unge på 1960-talet. Alt på 1950-talet ser ein at eit ungdomsopprør så smått er i gang. Dei unge vil ha sin eigen musikk, og rock and roll slår gjennom. Elvis, og fleire med han vert ungdommen sine idol. Ungdommen vil også markere seg gjennom sin eigen mote.

    The Beatles - klikk på bilete for større versjon!


    I 1962/63 er det ei ny gruppe frå Liverpool, The Beatles, som ligg øvst på hitlistene. I dag er det ingen som ikkje kjenner historia og musikken til The Beatles. Deira musikk og deira tekstar har vorte ein del av vår kultur. Les ein fleire av tekstane til gruppa, så finn ein fin lyrikk.

    I 1965 er ei anna britisk popgruppe, The Rolling Stones , på besøk i Oslo. Dette skaper kaotiske tilstandar, og når gruppa landar på Fornebu må brannvesenet bruke vannkanoner mot hysteriske tenåringsjenter.

    Desse to popgruppene, og andre, var med på å gi ungdommen sin eigen identitet. Etter at The Beatles slo gjennom begynte unge menn å la håret gro.

    Ikkje berre musikken gjorde at ungdommen begynte å protestere mot det etablerte samfunn..
    Utover på 1960-talet vart Vietnam krigen meir og meir brutal, (sjå historiedelen) atomopprustninga aukar og det var stor naud mange stader i verda. Ei protestbølgje startar i USA og spreiar seg etter kvart til Europa.

    Bob Dylan - klikk for å sjå større bilete!Visesangarar syng protestviser mot krig og undertrykking. Den best kjede er Bob Dylan, og hans tekstar er i dag verdskjende. Blowin’ in the wind” er framleis ei vise som blir sungen, også ”The times they are a-changin. Han er vel ein av dei beste lyrikarane i vår tid. ”Oh Lord, won’t you give me a colour tv” sang Janis Joplin og lo til jakta på statussymbol.

    I USA, spesielt i San Francisco, slo Hippie-rørsla gjennom. Det var i åra 1966/67. Etterkvart fann vi hippiar i alle dei europeiske storbyane, også i Oslo. Hippiane tok avstand frå det etablerte samfunn, og protesterte mot det dei såg på som besteborgarleg og vanleg. Dei ville leve utan faste reglar. ”Flower power” var eit av slagorda deira. Dei kledde seg spesielt, hadde langt hår og lytta til rockemusikk. Mykje av denne musikken og tekstane til sangane hadde gjennomslagskraft for heile den vestlege ungdomsgruppa. Bruk av narkotika, spesielt hasj, var utbreidd. Hippie-kulturen vart etter kvart så vanleg at den ikkje var spesiell lenger. Framleis finn vi delar av hippie-kulturen i bruk, som t.d. bokollektivet.

    Paris 1968Våren 1968 eksploderte det i Paris! Studentane ved universiteta og høgskulane i byen gjennomførte store demonstrasjonar. Opptil 30000 menneske kunne gå i demonstrasjonstog. Rundt om på skular og universitet hang det plakatar med slagord. Studentane var misnøgde med pensum, eksamensordningar og lærarane sine. Vidare ville dei ha medråderett i styre og stell på utdanningsstadane. Dette studentopprøret spreidde seg utover både i Europa og USA, og vart til eit ungdomsopprør.

    Kvifor demonstrerte studentane i Paris og andre stadar ? Dei som var unge på 1960-talet tok del i ein utdanningseksplosjon. Det vanlege hadde vore folkeskule, i Norge sju års folkeskule, men no vart det vanleg med lengre skulegang og studier for fleire og fleire. Ungdommane fekk fleire ungdomsår før dei måtte ta til å jobbe. No hadde ungdommen fått sitt eige opprør, sin eigen musikk og sin eigen klestil. Uttrykket 68-ar, eller 68-generasjonen var skapt.

    Woodstock-festivalen - klikk for større bilete!


    Ein eigen ungdomskultur var no etablert, og vart ført vidare. I august 1969 vart det halde ein stor festival, Woodstock festivalen, i USA. Her var det ungdommen sin klestil, musikk og livsførsel som kom til uttrykk. Denne festivalen påverka også ungdom i Norge i stor grad.

    I litteratur samanheng kan ein seia at dei tekstar som vart framførte der, var ungdommen sin litteratur. Dette var tekstar mange kunne, og framleis kan.

    Ungdomsopprøret gjekk på slutten av 1970-talet over i pønkerørsla. Kjennemerke var utståande farga hår, naglar og nåler og rå musikk. Også desse sette tradisjonelle verdiar på prøve, men deira opprør greidde ikkje på nokon måte å omforme samfunnet. Dei nådde berre fram til ei lita ungdomsgruppe.

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster:
    Svein Frøystad Oppdatert: 18.01.04