Historie - Norge 1960-80
 
 

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

VELFERDSSAMFUNNET NORGE

Når vi går inn i 1960-åra er alle spor etter krigen sletta. Landet vårt utviklar seg i nært samarbeid med USA, og etter kvart resten av Europa. Norge vert eit godt land å bu i, og dei internasjonale straumane er like sjølvsagde i vårt land, som i resten av den vestlege verda.

Norsk politikk
Debatten om norsk medlemskap i NATO engasjerte mange, og spesielt momentet om atomvåpen på norsk jord. Ei gruppe i Arbeidarpartiet var ikkje nøgde med ordlyden i paragrafen som seier noko om atomvåpen på norsk jord i fredstid, og var i mot medlemskap i NATO. Desse gjekk ut av partiet, og danna sitt eige parti – Sosialistisk Folkeparti. I 1975 skifta partiet namn til SV, Sosialistisk Venstreparti.

 Ved vala i 1961 miste Arbeidarpartiet det reine fleirtalet på Stortinget, og vart avhengige av støtte frå dei to representantane som SF fekk inn på Stortinget.

STIKKORD:
  • Norsk politikk
  • Kings Bay-ulykka
  • Nye politiske straumar
  • EF-striden
  • OLJE!
  • Verdiar i havet
  • Miljøvern
  • Velferdsstaten
  • Medier og utdanning
  • Studentopprør/kvinnesak
  • Kongeleg bryllaup
  • Frå Kings Bay debatten i Stortinget i 1963 - Finn Gustavsen i aksjon med 2 millioner seere foran TV-apparatene!

    Kings Bay-ulykka
    I november 1962 skjedde dei ei stor gruveulykke på Svalbard. Ein eksplosjon i Kings Bay – gruva førte til at 21 gruvearbeidarar miste livet. Staten hadde ansvar for tryggleiken i gruvene, og arbeidarpartiet, som sat med regjeringsmakta, fekk ansvar for ulykka og samstundes sterk kritikk for sin industripolitikk. I 1963 vart det reist mistillitsframlegg mot regjeringa, og alle dei borgarlege partia pluss SF røysta for mistillitsframlegget. Regjeringa til Einar Gerhardsen måtte gå av.
    Klikk på bilete for større versjon av Einar Gerhardsen!


    Då skipa dei andre partia på Stortinget, Høgre, Venstre, Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti ei samlingsregjering med Jon Lyng frå høgre som statsminister. Denne regjeringa sat berre nokre veker, og så tok Gerhardsen over igjen. Dette regjeringsskiftet vart likevel viktig for utviklinga vidare. Dei borgarlege partia hadde vist at dei var i stand til samarbeid.

    Nye politiske straumar
    Ved valet i 1965 fekk dei borgarlege partia til saman eit fleirtal på Stortinget, og skipa ei samarbeidsregjering med Per Borten frå Senterpartiet som leiar. Denne regjeringa innførte ikkje ein  ny politikk i Norge, måla om arbeid for alle, og utbygging av velferdsgoder stod framleis fast. Etter kvart sa Borten at det var vanskeleg å halde ”sprikjande staur”. Med det meinte han at det var vanskeleg å halde dei ulike partia saman. Det var usemje om EF-medlemskap, som til slutt felte regjeringa i 1971.

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av Per Borten frå statsministertida!


    I 1972 vart det skipa eit nytt parti som plasserte seg til høgre for Høgre. Partiet kalla seg – Anders Langes parti mot skattar og avgifter og offentlege inngrep. Stiftaren var Anders Lange. Alt på 1920-talet hadde han vore politisk aktiv, og var med på å skipe det nasjonalistiske Fedrelandslaget. Mange såg på han som ein rar type. Han dreiv hundekennel, og gav ut avisa Hundeavisen . Her skreiv han om sitt syn på skattar og avgifter. På partimøta drakk han alltid eggelikør.

    Partileder for Framstegspartiet gjennom 25 år - Carl I. Hagen!Likevel måtte folk etter kvart ta han på alvor. Ved vala i 1973, kom han sjølv og tre andre frå partiet inn på Stortinget. Året etter døydde han. Partiet skifta namn til Framstegspartiet, og Carl I. Hagen tok over plassen etter Anders Lange. Oppslutninga om partiet har vore skiftande, men i dag ligg dei høgt oppe på meiningsmålingane. Partiet har framleis lave skattar øvst på programmet sitt, men dei står og for ein svært restriktiv innvandringspolitikk, og vil ha strenge straffer for kriminalitet.

    EF-striden
    Først i 1960-åra kom Norge for alvor med i det europeiske økonomiske samarbeidet. To store økonomiske samarbeidsorganisasjonar vart skipa. Alt i 1951 tok Vest-Tyskland, Frankrike, Benelux–landa og Italia til å samarbeide for å få til ein meir effektiv kol- og stålproduksjon. I 1957 skreiv desse landa under på ein avtale som tok sikte på felles tollgrenser og fri flyt av arbeidskraft og kapital mellom landa. Dette vart kalla Romatraktaten fordi avtalen vart underskriven i Roma, og organisasjonen kalla seg EEC (European Economic Community) I 1972  tok medlemslanda namnet Det europeiske fellesskapet-EF.

    Symbolet for EU - klikk for å gå til dei internasjonale sidene til EU!


    - meir om EU si historie på www.leksikon.org!

    Klikk deg inn på EU-leksikonet!


    Storbritannia vart etter kvart redd for å stå utanfor eit europeisk økonomisk fellesskap. Saman med Norge, Sverige, Danmark, Sveits, Austerrike og Portugal inngjekk dei ein avtale om å senke handelstollen desse landa i mellom. Denne organiseringa fekk namnet EFTA, European Free Trade Association.  Ut på 1960-talet søkte Storbritannia om medlemskap i EEC, men den franske presidenten de Gaulle sa nei. Han var redd for britisk konkurranse om leiarskapen i organisasjonen. Men etter studentopprøret i 1968, (sjå historiedelen – verda) måtte den franske presidenten de Gaulle gå av, og dermed var det klart for ein britisk søknad om medlemskap. Både Norge og Danmark søkte om medlemskap samstundes som Storbritannia. I Norge og Danmark skulle spørsmålet avgjerast ved folkerøysting. Det var i 1972. Dette vart ein hard politisk strid – truleg den hardaste i norsk politikk i etterkrigstida.

    I Stortinget var det fleirtal for å søkje om medlemskap, og det vart den borgarlege samlingsregjeringa med Per Borten frå Senterpartiet som statsminister, som fekk i oppdrag å søkje og forhandle med EF. Per Borten var i tvil om det var rett av Norge å sende ein søknad. Han var oppteken av korleis det då ville gå med norsk landbruk og fiskeri. Etter mykje strid innad i regjeringa, gjekk Per Borten av som statsminister, og overlet til Arbeidarpartiet og fullføre forhandlingane. Trygve Bratteli frå Arbeidarpartiet vart no ny statsminister.

    Trygve Bratteli tok over som statsminister etter Per Borten i 19721


    Tilhengjarar av norsk medlemskap i EF i 1972:
    Høgre, Arbeidarpartiet, eit mindretal frå både Venstre og KRF, og Unge Høgre. Dessutan LO, NHO, Industriforbundet, Rederforbundet og Bankforeningen. Økonomisk vekst og ein garanti mot nye krigar i Europa var argument for.

    Europabevegelsen sine sider på internett!


    Motstandarar av norsk medlemskap i EF i 1972:
    Senterpartiet, SF (SV), Noregs Kommunistiske Parti, og eit fleirtal frå både Venstre og KRF. Dessutan eit mindretal frå Arbeidarpartiet, fagrørsla på grasrotplan og alle dei politiske ungdomsorganisasjonane minus Unge Høgre. Hovudargument mot medlemskap var at då kunne Norge misse sjølvråderetten sin, og at bønder og fiskarar ville bli utkonkurrerte av europeisk landbruk og utanlandske trålarar.

    Organisasjonen NEI TIL EU sine websider!


    Tida fram mot folkerøystinga 25. september 1972 vart brukt til iherdig valkamp frå begge sider. Både nei-sida og ja-sida skipa store organisasjonar som skulle påverke folk, og det vart ein knalltøff valkamp. Valnatta vart spennande. Pendelen svinga lenge, men stoppa ved 53,5 % neistemmer, og 46,55 % jastemmer. 

    Statsminister Trygve Bratteli hadde sagt at vart det eit nei-fleirtal så gjekk regjeringa av, så no fekk vi ei ny samlingsregjering med Lars Korvald frå KRF som leiar. Fleire trudde det ville bli økonomisk nedgang i Norge om vi sa nei, men slik gjekk det ikkje. Norge forhandla seg fram til ein god handelsavtale med EF.

    I 1993 endra EF namn til EU ( den europeiske union).

    OLJE!Ocean Traveler ble slept til Nordsjøen av Esso sommeren 1966 for å bore de første letehull utenfor norskekysten!
    Tidleg på 1960-talet delte Storbritannia, Danmark og Norge havområda i Nordsjøen seg i mellom. Norge fekk råderett over eit område som var fire gonger så stort som fastlandet vårt. På slutten av 1960-talet gav den norske stat utanlandske oljeselskap løyve til å leite etter olje i Nordsjøen. Veslejulaftan 1969 gjorde boremannskapa eit stort oljefunn. Etter kvart fann dei og gass.

    - Gå til utstillinga “Det norske oljeeventyret” på Museumsnett!
    - Norsk olje- og gassverksemd frå Gyldendal undervisning!

    No vart spørsmålet korleis skulle ein få rikdommen opp frå havbotnen?
    Då trong ein kapital, og det meir pengar enn Noreg hadde. Vidare måtte ein ha kompetanse eller kunnskap for å få dette til. Utanlandske selskap  fekk no konsesjon, eller løyve, til å stå for dette arbeidet. Selskapa tente store pengar, men den norske staten tok og inn svære summar i skattar og avgifter. Statsoljeselskapet Statoil vart skipa i 1972, for å sikre dei norske interessene. Selskapet har opp gjennom åra utvikla stor kompetanse, og er i dag eit selskap i verdsklasse. Stavanger vart oljehovudstaden, og mykje av norsk industri er i dag bygt opp rundt oljeverksemda og er heilt avhengige av utviklinga her. Derfor har også Statoil satsa på å vera med på fleire prosjekt i utlandet. Grensa for oljeutvinning vart sett ved den 62. breiddegraden. Ingen skulle få drive oljeleiting lenger nord. I dag er der prøveboring lenger nord, men dette spørsmålet er framleis ei stor diskusjonssak i landet vårt.

    Klikk på bilete for større versjon!


    På 1960-talet og byrjinga på 1970-talet var det økonomisk vekst i Norge. Men i 1973 fekk vi oljekrise. OPEC-landa (Organization of the Petroleum Exporting Countries) tredobla prisane på råolje. Det gjorde dei for å ta att prisauken som hadde vore på varer frå industrilanda. Auke i oljeprisen førte til meirkostnader i vareproduksjon i i-landa, og dermed ei prisauke i desse landa, det igjen førte til arbeidsløyse i Vest-Europa og USA. Auken i oljeprisen hadde og ei politisk side. OPEC-landa er stort sett araberstatar, og dei ønskte på denne måten å ramme dei land som støtta Israel. For på dette tidspunktet gjekk Yom Kippur– krigen føre seg. Den internasjonale økonomiske krisa råka ikkje Noreg i like stor grad som resten av Vest-Europa, fordi vi hadde olje. På grunn av forventa oljeinntekter kunne vi ta opp lån i utlandet, og halde hjula i gang utan den store arbeidsløysa. Spesielt offentleg sektor nytte godt av dette.

    Likevel var det underlege tider. Det meste av privatbilismen stod still, og dåverande kong Olav reiste med bane då han skulle på skitur. Så visse utslag gjorde oljekrisa også i Norge.

    Kong Olav tek trikken under oljekrisa i 1973

    Når internasjonal økonomi var i krise, måtte det likevel påverke Norge. Ein stram økonomisk politikk med løns- og prisstopp vart innført, og etterkvart måtte vi avgrense låneopptaka våre i utlandet. Det vart kalla hestekur, men det greidde å halde arbeidsløysa nede.

    Oljeverksemd til sjøs kan vera farleg. I april 1972 skjedde ei såkalla ”ukontrollert utblåsing”. Oljen fossa ut og rann på havet. På denne tida var der ikkje noko tiltak å sette inn når noko slikt skjedde. Oljevern har kome til seinare. Kva med all oljen som rann ut i havet? Mange var redde for ei miljøkatastrofe med øydelagde fiskefelt og døde fuglar. Men skadane vart heldigvis mindre enn venta. Etter ei tid klarte amerikanske ekspertar å stoppe utblåsinga.

    Verdiar i havet
    Havet kan vera rikt på verdiar. Det kan vera både fisk, olje eller ulike mineral. Norge har ei lang kyststripe, og det vart etter kvart viktig for landet vårt og ha rettar til eventuelle rikdommar i havet. I 1977 oppretta Norge to soner på 200 nautiske mil rundt norsk territorium. I tillegg ei økonomisk sone på 200 nautiske mil rundt heile kysten vår, der Norge har rettar til alle verdiar i havet og havbotnen. Med tanke på dei oljefunna som då var gjorde i Nordsjøen, måtte Norge sikre seg desse verdiane.  I tillegg oppretta Norge ei fiskevernsone på 200 nautiske mil rundt Svalbard, og ei fiskerisone på 200 nautiske mil rundt Jan Mayen vart oppretta i 1980.

    Framleis driv vi og diskuterer med Russland kvar desse grensene i havet skal gå. I Barentshavet er der eit område kalla ”Gråsona”, der vi ikkje er einige med Russland om utnytting av ressursar. Det var vår dåverande havrettsminister Jens Evensen, som fekk i stand desse utvidingane, og dei er heimla i FN sin havrettskonvensjon.

    Miljøvern
    På 1970-talet begynte det å dukke opp nye ord som, naturvern, forureining, miljøskadar, lokalmiljø og trafikkproblem. Folk vart stadig meir opptekne av miljøvern, både i Norge,
    og i mange andre land. Men emnet var ikkje heilt nytt. Noregs Naturvernforbund vart skipa alt i 1914. 

    Den første store saka som engasjerte folk, var kampen for å ta vare på den store og vakre Mardølafossen. I 1970 skulle den leggast i rør for å gi meir elektrisk kraft. 50 demonstrantar sette seg fram for anleggsmaskinene for å stanse dei. Dei lukkast ikkje i å stoppe utbygginga, men miljøvern var no politikk.

    Gro Harlem Brundland - klikk på bilete for å sjå større versjon!I 1972 fekk landet vårt eit eige miljøverndepartement, og det vart innført lover som skulle vera med på å ta vare på naturen. I 1974 vart Gro Harlem Brundtland utnemnd til miljøvernminister, og ho sat i jobben fram til 1979. Ho er vel den av miljøvernministerane våre som er best kjend, både nasjonalt og internasjonalt. Ho var leiar av Brundtland-kommisjonen som såg på miljøvern i eit internasjonalt perspektiv, og som hadde mandat frå FN.

    Mjøsa, som i si tid var ein stinkande kloakk, er rein no. Det same gjeld for fleire fjordar og elevar. T.d. Akerselva i Oslo. Også røyken som kom opp gjennom fabrikkpipene var meir forureina før enn no. Gjennom vår livsstil slepp vi ut mykje CO 2, som t.d. privatbilismen. Dette har vore eit internasjonalt diskusjonsspørsmål over lengre tid.

    Aktuelle websider:
    - Nettverk for miljølære: Norge i verden
    - FN-Sambandet
    Aktuelle artiklar:
    - Fattigdom og bærekraftig utvikling


    Fiske og fangst har vore viktige næringsgreiner i Noreg, og havet har vore rekna som utømmeleg. Men etterkvart gjekk det fram at kvalstammene minka, og at fleire fiskeslag stod i fare for å bli oppfiska. Så styresmaktene har sett inn fiskekvoter og reguleringar av fangstar.

    Velferdsstaten
    1960-åra hadde i seg ein sterk økonomisk vekst, og Noreg la vinn på å skape ein velferdsstat for folket i landet. I eit velferdssamfunn skal ikkje folk berre ha hus og mat, men og tilgang på  arbeid, utdanning, løn under sjukdom, tilgang på sjukehus og andre helsetilbod og ein god alderdom. Både på slutten av 1940-talet, gjennom både 1950- og 1960-talet kom det fleire støtteordningar som skulle kome folk til gode. I 1967 vart folketrygda innført. Den slo fast at alle nordmenn hadde rett til minstepensjon ved 70 år. Seinare vart alderen sett til 67 år. Lov om folketrygd er den viktigaste lov for trygdestellet, og tok opp i seg rett til alderspensjon, rett til sjukepengar, rett til uføretrygd, rett til arbeidsløysetrygd og fleire.

    Ei gruppe som det no vart fokusert på var samane. Dei hadde lenge falle utanfor det norske velferdssamfunnet. ”Fornorskinga” av samane hadde på gått lenge, men utover på 1950- og 1960-talet byrja styresmaktene å legg forholda betre til rette for samane. Samisk språk og kultur skulle vernast, og fleire samiske interesseorganisasjonar vart skipa. Som t.d. Norske Samers Riksforbund i 1968.

    Medier og utdanning
    Utover på 1960-talet endra radioprogramma seg. Radioen måtte tilpasse seg konkurransen frå fjernsynet. Kortare program, og fleire program retta mot ungdom vart trenden. I 1972 fekk Norge sin andre radiokanal, og frå 1981 fekk vi mange private nærradioar over heile landet.

    - Norsk radiohistorie!


    Utover på 1960-talet vart fjernsyn meir og meir vanleg i alle heimar. I 1972 fekk vi fargefjernsyn, og svart-kvitt apparata vart bytta ut med farge-apparat. Dei som budde godt til fekk til og med inn svensk TV. Då vi i 1982 fekk kabelfjernsyn, var det mange som fekk tilgang til fleire TV kanalar.

    - Norsk fjernsynshistorie!

    I Norge hadde vi i 1940 ca. 260 aviser, men i 1965 var talet ca. 160. Mange småaviser hadde gått inn. I 1968 vedtok Stortinget at norske aviser skulle få økonomisk støtte, såkalla pressestøtte. Dette har vore positivt. I Norge les vi meir aviser enn i andre land. Dette rekna ut pr. innbyggar. Avisene endra seg. Nyheiter fekk ein no både gjennom radio, aviser og fjernsyn. Kommentarar til nyheitene vart viktigare og viktigare. Etter kvart fekk stoff om kjendisar ein større og større plass i spaltene, og den utviklinga har halde seg. Biletstoff vart viktig, og fleire og fleire aviser la om til tabloidformat. VG var første avis som innførte dette i 1963.

    Etter krigen var det vanleg  at mange gjekk rett ut i arbeid etter sju år med folkeskule. Men utviklinga krevde etterkvart eit nytt skulesystem. I 1969 vart den niårige grunnskulen vedteken for heile landet. I 1974 vart yrkesskule og gymnas slått saman til vidaregåande skule. Det var eit lurt trekk, fordi tidlegare hadde gymnaset vore for dei  som ynskte seg ”fine” jobbar, men no vart yrkesskule og gymnas likeverdige.

    Godøy skule - skulen i Møre og Romsdal som står bak tjenesten www.temaweb.net!


    Etter kvart har vi fått fire universitet i Norge. Dei ligg i Oslo, Bergen, Trondheim og Tromsø, og høgskulesystemet vart utbygt med distriktshøgskular rundt om i landet.

    Studentopprør og kvinnesak
    Utover i 1960- og 1970-åra vart ungdommen meir og meir politisk interessert. Studentopprøret i Paris i 1968, den politiske protestbylgja  mot Vietnamkrigen og Hippierørsla sine protestar mot det etablerte samfunn nådde også Norge. (Sjå historie verda)

    Særleg i studentmiljø fekk desse meiningane støtte. Studentar, men også andre, vart radikale. Det vil seie at dei stod langt til venstre politisk. Det var til og med nokre som kalla seg revolusjonære, og ville ha væpna revolusjon i Norge. I 1973 danna dei partiet Arbeidernes kommunistparti (marxist-leninistane) – kjent som AKP m-l. Ei stund hadde partiet ei viss støtte. Dei støtta FNL, som kjempa mot amerikanarane i Vietnam, dei var tilhengarar av Lenin og Sovjetunionen og dei støtta Mao Zedong sin politikk i Kina.

    Bilete frå demonstrasjonstog!Desse, men også meir ”vanlege” folk organiserte eller tok del i demonstrasjonar for eller mot ei sak. Vietnamkrigen, kvinnekampen og EU-striden var brennheite saker i perioden 1960-1980.

    På 1960- og 1970- talet var det stadig fleire jenter som ville ut i jobb eller som ville ta vidareutdanning. Kvinnekamp vart viktig. For det var ikkje likestilling, verken heime eller i arbeidslivet. Kvinner var ofte dobbeltarbeidande, både arbeidstakar og husmor. Sjølv om mange jenter etter kvart tok topp utdanning, fekk dei ikkje sjefsjobbar. Sjølv i dag diskuterer ein kvinna sine moglegheiter til å få toppjobbane.

    Etter lang kamp fekk Norge i 1961 sin første kvinnelege prest. Ho heitte Ingrid Bjerkås. Ein kan synest det er rart, men det er framleis mange som ikkje aksepterer kvinnelege prestar. Men etter kvart har vi no også fått kvinnelege biskopar. Rose Mari Køhn har gjort mykje bra for kvinnesaka.
    Norge sin første kvinnelege prest - Ingrid Bjerkås!


    Utover på 1970-talet tok kvinnene til å organisere seg. I 1972 vart Kvinnefronten danna, og dette var ein så radikal organisasjon at ikkje alle kvinner følte seg heime her. Men at kvinnespørsmål var på dagsorden tente alle kvinner.

    Krava frå Kvinnefronten var fleire:

  • Lik lønn for likt arbeid.
  • Lik rett til utdanning.
  • Kortare arbeidstid – spesielt for kvinner med småbarn.
  • Fleire barnehagar.
  • Forbod mot kvinnediskriminerande reklame.
  • Rett til sjølvbestemt abort.
  • Symbolet til Kvinnefronten1975 vart det internasjonale kvinneåret. Kvinnekampen nytta, og etter kvart fekk ein resultat. I 1975 fekk vi ei ny barnehagelov, og i 1978 fekk vi lov om sjølvbestemt abort. Tidsskriftet ”Sirene” fekk mykje å seie for kvinnekampen. I dag eksisterer det ikkje lenger. I dag er ikkje kvinnekamp like aktuelt som det var den gangen. Unge kvinner tenkjer ikkje alltid over at det dei tar som ei sjølvfylgje, har nokon kjempa fram. Men framleis har kvinner mange saker dei bør kjempe for.

    Utover på 1960-talet hadde dessverre pornoindustrien eit oppsving. Fleire i kvinnerørsla kjempa mot pornografi. Ei av dei heitte Unni Rustad. I ein debatt på TV vart ho kjend for setninga: ”Sauer er ålreite dyr”.

    Utover på 1960-talet vart p-pillen vanleg, og kvinna kunne sjølv bestemme over og planlegge sine barnefødslar.

    Bryllupsbilete frå 1968 - link til nrk.no!Kongeleg bryllaup
    I 1968 gifta dåverande kronprins Harald seg med Sonja Haraldsen. Mange hadde venta at Harald skulle finne seg ei utanlandsk prinsesse eller adelsdame. Eit ekteskap med ei vanleg norsk jente møtte ein del motstand, og giftarmålet deira måtte diskuterast i Stortinget før det vart godkjent. I dag er dei kong Harald og dronning Sonja.

    - Bryllupsfesten i 1968 med video frå heile bryllupet og mange andre glimt på www.nrk.no!

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04