Kunst og design - Norge 1960-80

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

NYE TIDER OG NYE UTTRYKK I BILETKUNSTEN

 Johannes Rian sitt bilete "Former på svart botn" (1964) kan stå som innleiing til denne perioden. Kunstnaren representerte den eldre generasjonen på 60-talet. Han var 70 år og klarte å tilpasse seg den internasjonale utviklinga. Eller kanskje var det slik at hans eiga utvikling hadde mykje til felles med utviklinga internasjonalt? Han gjekk vekk i frå å gjengi figurar i bileta sine. No blei bileta hans til koloristiske fargeflater med ein komposisjon som kan minne om spesielle rytmer.

STIKKORD:
  • Abstrakt kunst
  • Nye uttrykk
  • Skippergata
  • Gruppe 66
  • Figurativ kunst
  • Tekstilkunst
  • Skulptur
  • Arkitektur
  • Design 1960-80
  • Mote
  • I sommarhalvåret 2002, frå 13. april til 15. september, viste museet for samtidskunst ei utstilling med Johs. Rian sine arbeid.
    Johs. Rian: Lilla på sort bunn, 1964 - klikk for å sjå større bilete!


    Arne Ekeland var også av den eldre generasjonen på 60-talet. Han høyrde til dei radikale kunstnarane. Etter ei reise til Kina i 1966 blir bileta hans meir abstrakte. Bileta inneheld abstraherte bygningar og maskinar, framstilte i rytmiske mønster i samspel med menneskeliknande figurar. Fargane er urealistiske og det er liten variasjon i fargevalet.

    Abstrakt kunst
    Det vil seie kunst som ikkje liknar på noko. Slik kunst vert også kalla nonfigurativ eller ikkje førestillande kunst. Denne kunstforma fekk innpass i Norge rundt 1960. Det nonfigurative måleriet var gjerne eit sterkt abstrahert bilete med utgangspunkt i naturformer.

    Inger Sitter sine abstrakte måleri og teikningar har blitt samanlikna med fjellformasjonar langs sørlandskysten. Kunstnaren henta inspirasjon i naturen, i fjell, stein og berg. I samband med dei olympiske vinterleikane i 1994 brukte Sitter granitt, marmor og raud travertin i ein veggdekorasjon på Hamar. Ho har utført store dekorative arbeid til høgskulen i Bergen og landbrukshøgskulen på Ås, og saman med Carl Nesjar og Odd Tandberg laga ho store utsmykkingar til regjeringsbygget i Oslo. I 1980 vart ho den første kvinnelege professor ved kunstakademiet i Oslo.
    Inger Sitter: Opp ned I - Klikk for større versjon!


    Jakob Weidemann og Arne Haukeland si utstilling i Kunstnarens Hus i 1961 blir rekna som gjennombrotet for den abstrakte kunsten i Norge. Weidemann måla abstrakte bilete inspirerte av skogbotn. Bileta hans er ein hyllest til det som spirer og gror. Yndlingsblomen hans var hestehoven. Weidemann-samlinga på Ringebu prestegard inneheld 42 måleri av Jakob Weidemann og spenner over dei fleste epokane i hans kunstnariske produksjon.

    1960-talet var eit tiår med store endringar i Norge. Biletkunsten skulle ta igjen den internasjonale utviklinga frå 40- og 50-talet, og samstundes skulle nye impulsar utforskast og fordøyast. Framleis dominerte tradisjonelle uttrykksformer som måleri og skulptur, men etter kvart kom nye uttrykk som happening, installasjon og materialbilete.

    "60-åra" er i dag eit uttrykk som mange forbinder med ungdomsopprør, studentopprør, raseopprør, politisk opprør og kulturelt opprør. Det som før var uoppnåeleg, var ikkje lenger nødvendigvis uoppnåeleg. (sjå historiedelen både Norge og Verda)

    Den amerikanske uttrykksfridomen kom med popkunsten. Den var figurativ og den nye figurasjonen slo gjennom blant unge kunstnarar i Norge. Ikkje uventa protesterte tilskodarane på denne uttrykksforma og kunstnarane svarte med opprør.

    Nye uttrykk
    Inspirasjon frå popkunst og andre amerikanske 60-talsretningar som optisk kunst (pdf-fil) og hardedge (flatemåleri med klare avgrensa former, sjå Gunnar S. Gundersen sine bilete), verka frigjerande på dei unge norske kunstnarane. Dei fekk eit heilt repertoar av uttrykksmåtar. Men for dei fleste vart kanskje den nye kunsten meir ein døropnar enn ein varig måte å uttrykkje seg på. Mange tok i bruk gjenstandar og brukte dei i samanheng med tradisjonelt måleri.

    Gunnar S. Gundersen
    Gundersen jobba med silketrykk eller serigrafi, ein teknikk som høvde svært godt til det uttrykket kunstnaren ville finne fram til. Han brukte form og farge til å få fram underlege rom i biletet. Ser vi lenge nok på bileta, kan ein nesten sjå fargane rører seg ut og inn av biletrommet. Kunstnaren er representert i Museet for samtidskunst.

    Gunnar S. Gundersen: Between - Klikk får å sjå større versjon!


    Per Kleiva
    Per Kleiva er kjend som ein dyktig og finurleg kunstnar som jobba med kombinerte bilete på 60-talet. Politisk kjempa Kleiva for sosialismen og kritiserte det kapitalistiske samfunnet gjennom kunsten sin på 70-talet. Biletet ”Den amerikanske angsten” er frå denne perioden.

    Kunstgalleri med Per Kleiva sine bilete!

    Per Kleiva: Fjordbotn - Klikk på bilete for større versjon!


    Kjartan Slettemark
    Slettemark er kanskje mest kjend for biletet ”Av rapport frå Vietnam i 1965”. Kunstnaren brukte olje og kollasj for å framstille ein stor open munn i raudt med ei dokke inni. Eit barn som forblør. I bakgrunnen er det delar av det amerikanske flagget og ordet Vietnam skrive over heile flata. ”Barn overskylles av brennende napalm. Deres hud brennes til svarte sår og de dør” er biletet sin undertittel. Biletet blei stilt ut i ein monter framfor Stortinget og publikum som såg det vart sjokkerte og rasande. Biletet blei angrepet med øks. Kunsten var blitt politisk.

    Kjartan Slettemark: Sculpture Installation - Klikk på bilete for større versjon!


    Ørnulf Opdahl
    Ein ung, uredd og nyutdanna kunstnar som kasta seg ut i kunstnarlivet i Oslo på 60-talet. Han fekk kunstnarvenar som Per Kleiva, Morten Krogh, Knut Rose, Anders Kjær. Dei hadde same utdanning, men dei var eldre og hadde meir erfaring. I 1964 reiste Per Kleiva og Opdahl til Danmark for å sjå ei utstilling med amerikansk popkunst. Ei utstilling med mykje humor og det var befriande, for det var ikkje så mykje humor i norsk kunst på den tida. Samtidig var fortvilinga og kjærleiken der. Dette tok dei med til Oslo og prøvde å jobbe vidare med sine uttrykk.

    Kunstmaleren Ørnulf Opdahl!Ørnulf Opdahl var handverksutdanna før han tok til på Statens Kunstakademi. Der var han elev under Aage Storstein og Reidar Aulie. På 70-talet flytta han tilbake til sin barndoms landskap saman med kona, tekstilkunstnar Sidsel Colbiørnsen og to born. På småbruket sitt på Godøy bur Opdahl midt mellom motiva sine. Han bruker sitt eige nærmiljø, møtet mellom hav og fjell, klimaet, lyset, mørkret og dei skiftande stemningane, i sitt kunstnariske uttrykk.

    Men også melankolien i menneskesinnet er viktig for Opdahl. Det handlar om tankar, draumar, om å søkje inn i seg sjølv. Bileta hans vert ofte omtala som melankolske og romantiske.

    Ørnulf Opdahl: Skyen

    Skippergata
    I eit hus som stod for riving i Rådhusgata 5 (kalla Skippergata) i Oslo, var det eit vitalt kunstnarmiljø. Fleire biletkunstnarar, musikarar, forfattarar og skodespelarar hadde adresse til Skippergata ein periode. Dei meinte at kontakta mellom dei ulike kunstmiljøa var inspirerande og utviklande. Nokre av dei som helt til her på 60-talet, var Willibald Storn, Ole Rinnan, Ørnulf Opdahl, Brit Fuglevåg og Per Kleiva.

    Her vart det eksperimentert med materialbilete, collagar og happening. Dei unge kunstnarane reagerte mot den amerikanske påverknaden på det norske samfunnet, på Vietnam-krigen, på forureining og forsøpling og det vart tema i kunsten. Utstillingane vart gjerne utvida til å innehalde både skodespel, diskusjonar og musikk for å forsterke bodskapen.

    Den mest besøkte og omdiskuterte utstillinga var "Coca-Donald Samfunn, ikkje ta meg" av Willibald Storn. Det enda med at Verdens Gang i eit førstesideoppslag ville utvise kunstnaren frå landet. Willibald Storn var tysk statsborgar.

    For meir om desse kunstnarane: Gå på vitjing til Kunstsamleren på nett!

    Fra Willibald Storns Coca Donald Samfund ikke ta meg, UKS, 1969

    Fra Willibald Storns Coca Donald Samfund ikke ta meg, UKS, 1969.

    Gruppe 66
    I Bergen var det eit liknande kunstnarmiljø som innførte 60-tallskunsten. Fleire biletkunstnarar, eit par forfattarar og ein jazzmusikar var med i Gruppe 66. Dei arrangerte ei utstilling i Bergen kunstforeining i 1966. Utstillinga fekk god mediedekning og der var over 12000 besøkjande. Fleire av kunstnarane frå dette miljøet starta Galleri 1 i 1969. Ei inspirasjonskjelde for unge Bergens-kunstnarar som Bård Breivik. I dag er han ein kjend samtidskunstnar.

    Vestlandske Kunstakademi vart oppretta i 1973 som eit resultat av gruppa si interesse for samtidsskulptur.

    1968-generasjonen var eksperimenterande, nonfigurative og nokre vart veldig venstreorienterte. Men dei heldt saman. Det var medlemmane i Unge Kunstnarars Samfunn mot dei gamle og etablerte, som niheldt på posisjonane sine. Men dei unge fann hol i systemet slik som då dei meldte seg på som gruppe til Haustutstillinga. Grupper vart nemleg teke inn ujurydert.

    Figurativ kunst
    Parallelt med dei nye uttrykksmåtane påverka av amerikanske og europeiske kunstretningar, var det fleire kunstnarar som ønskte å jobbe med tradisjonelle, figurative uttrykk. Det var mellom andre Frans Widerberg, Johannes Vinjum, Svein Strand, Eilif Amundsen og Odd Nerdrum. Nerdrum sine bilete hadde eit biletspråk med røter tilbake til hollandsk 1600-tals måleri.
    Berierne av Frans Widerberg - klikk for større versjon!


    Det figurative kunstuttrykket fekk større oppslutning på 70-talet. Litt av den eksperimentelle kunsten dabba av. Men det abstrakte måleriet stod framleis sterkt.

    Tekstilkunst
    Norsk tekstilkunst hadde ei sterk utvikling tidleg på 60-talet. Dei første impulsane til denne utviklinga kom frå Aust-Europa. Med Magdalena Abakanowich i spissen, kom den tredimensjonale biletveven. Synnøve Anker Aurdal, Brit Fuglevaag og Ellen Lenvik har jobba med skulpturale tepper sidan 1960-åra. Polsk tekstilkunst fekk mykje å seie for norske tekstilkunstnarar og fleire nyutdanna kunstnarar tok studieopphald i Polen på 70-talet. Men rundt 1975 var det kunstnarar frå USA som overtok leiinga, og då forsvann veven. Det blei eksperimentert med andre teknikkar og materialar.

    Britt Smelvær, Gjertrud Hals, Astrid Løvås og Kirsten Wagle, Marianne Mannsåker, Ingunn Skogholt, Marianne Magnus, Ellinor Flor og Bente Sætrang er alle norske tekstilkunstnarar. Nokre av dei slo gjennom som kunstnarar på 80-talet.

    Strikket ulldrakt med hatt - Ellinor Flor


    Skulptur
    Boge Berg er frå Oslo og har studert ved akademiet i Oslo og Stockholm. I fleire år konsentrerte han seg om menneskeskikkelsken og laga skulpturar i bronse og andre materialar. Han brukte ei ekspressiv uttrykksform og modelleringa var veldig oppdelt. Lys og skugge var viktige verkemiddel i arbeida. Berg henta inspirasjon i tekstar og han brukte ofte arbeidstitlar eller tema. ”Krafta gjennom mennesket” er ein arbeidstittel.

    Boge Berg har laga skulpturen på Rådhusplassen i Ålesund. Liknande skulpturar kan vi finne fleire stadar.

    Arkitektur
    Perioden frå 1970 og fram til i dag har vorte kalla postmodernismen. Ordet "post" tyder "etter". Det vil seie at postmodernismen omfattar den perioden som kjem etter modernismen. Postmodernismen var ein tendens innafor både arkitektur, kunst, design og filosofi. På 70-talet var det fleire arkitektar som begynte å kritisere modernismen. Dei stilte spørsmål om kvifor ei bustadblokk såg ut som ein fabrikk eller kvifor eit vanleg bustadhus såg ut som samansette klossar eller eit relieff? Kvifor var det ingen som spurte etter det som var fint? Kvifor kan ein ikkje blande gamle stilartar med nye idear og eksperimentere?

    Modernistiske arkitektar la vekt på at arkitekturen skulle vere internasjonal. Nokre av dei postmodernistiske arkitektane, derimot, hevda at ein bygning skulle vere prega av byggjetradisjonen på staden. Vikingskipet på Hamar har vorte kalla eit postmodernistisk bygg. Har dette bygget eit lokalt preg? Kva meinar du?

    Vikingskipet på Hamar - klikk for å sjå større bilete!


    Treprisen
    Treprisen vart oppretta i 1960. Målet med å opprette ein slik pris var å oppmuntre arkitektar til å bruke gamle norske byggjetradisjonar med tre som materiale. Den første treprisen gjekk til Knut Knutsen. Han let seg inspirere av den gamle norske garden, der husa var bygd opp kring eit tun.

    Per og Molle Cappelen teikna mange einebustadar og hytter der dei brukte tre både i interiøret og eksteriøret. Det var ein av grunnane til at dei fekk Treprisen i 1964. Dei er også arkitektane bak Brumunddal kyrkje.

    Sverre Fehn fekk treprisen for Hedemarksmuseet i 1973. Han er arkitekten bak Aukrustsenteret i Alvdal og Åsentunet i Ørsta. Det er gjennom arbeida hans norsk arkitektur er blitt kjent i utlandet. Eit par år seinare, etter han fekk treprisen, teikna han ein skule i Skådalen i Oslo. Det er ein skule for døve born. Han ville gjerne gi elevane ”visuelle klangar”, altså klangar du kan sjå, og til det brukte han mellom anna lys.

    Design frå 1960-1980

    Stolen
    Hender det at du kjem heim frå skulen eller arbeid og har vondt i ryggen? Eller du sit i ein kvilestol utan å kvile ryggen? Dei fleste av oss sit stille store delar av dagen, og då er det viktig at stolen har ei god form.

    I 1960-åra var Ingemar Relling sin stol ”Siesta” eit godt døme på møblar der omsyn til sitjestillinga var avgjerande for utforminga av stolen. Ein populær stol som finst i mange heimar i dag.

    Tripp-trapp-stolen frå 1973 designa av Peter Opsvik, kan tilpassast barnet etter kvart som det veks. Stolen er vidareutvikla og er framleis i produksjon.

    Terje Hope har laga stolar med skulpturelt uttrykk. Men stolane er utforma med sikte på ergonomi og rett sitjestilling.

    Torstein Nilsen sin stol ”Totempel” viser etnisk påverknad. Piler og raude kuler minner om formspråket i ein indiansk fjørpryd.

    Mote
    I 1966 vart londonjenta Lesley Hornby lansert som ”årets andlet”. Fordi ho var så veldig tynn, fekk ho namnet Twiggy, som på engelsk tyder stilken. Twiggy skapte eit heilt nytt moteideal med den magre figuren sin. Klesmotane var sterkt påverka av henne og det var ikkje få ungjenter som måtte slanke seg for å kome inn i twiggykleda.

    Twiggy!


    I desse åra kom ein ny type klede, ungdomsklede eller tenåringsklede. Unge jenter skulle likne meir på born enn vaksne. Unisexmoten kom på slutten av 60-åra og utover 70-åra. Gutar og jenter skulle kle seg likt for ikkje å framheve kjønnsskilnadane.
    Les meir om mote under same periode – Verda.

    Per Spook
    Spook fekk opplæring i motehuset Dior før han begynte for seg sjølv som einaste nordmann med motehus i Paris. Moteskaparen er mest kjend for design av lette og ledige klede for aktive kvinner. I 1992 feira Spook 15-årsjubileum og markerte det med ein vikinginspirert kolleksjon, som han hausta stormande jubel for. Motehuset blei lagt ned i 1994, men Per Spook held fram som designar.

    Ellinor Floor er ein annan internasjonal kjend designar som let seg inspirere av tekstilar frå tidlegare tider. Sjå meir om Floor sine arbeid i neste periode.

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 13.01.04