Temaweb - tverrfagleg teneste for grunn- og vg. skule


	[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

HAR BOKA EI FRAMTID?

På 1980-talet vart den norske medieverda heilt omsnudd. I 1982 fekk private lov å sende radioprogram, og med det kunne ein lytte til nærradioar over heile landet. Same året vart det opna opp for kabelfjernsyn. NRK sitt monopol på radio- og fjernsynssendingar var det no slutt på. Ved hjelp av satelittoverføringar, kabel og parabol kunne ein etterkvart ta inn svært mange fjernsynskanalar. Videospelarar vart også vanleg hos mange, og rett rundt hjørnet låg kiosken med utleige av videofilmar. Datamaskiner vart vanlegare og vanlegare, og vi har sett ei utvikling innan data som er heilt utruleg. Det skjedde ein medierevolusjon i Norge!

Heldigvis slutta ikkje folk å lese bøker. Kanskje skuldast det nettopp medierevolusjonen, for bøker blir marknadsført gjennom media. Men innhaldet i bøkene endra seg når ein kom inn på 1980-talet. Tidlegare hadde ofte bøkene eit politisk innhald, men no vart innhaldet fokusert meir på einskilmennesket. For å gje eit rett bilete av 1980-talet sin litteratur, kan ein prøve å dele den inn etter nokre hovudoverskrifter.


	STIKKORD: Bøker om oppvekst Herbjørg Wassmo Tove Nilsen Lars Saabye Christensen Arild Nyquist Bøker for ungdom Ingvar Ambjørnsen Kriminal litteratur Fredrik Skagen Jon Michelet Gunnar Staalesen Kim Småge Historiske romanar Anne Karin Elstad Erik Fosnes Hansen Vera Henriksen Johannes Heggland Torill Thorstad Hauger Fleire forfattarar Lyrikk Rocktekstar

Bøker om oppvekst
Herbjørg Wassmo (f.1942 ) er ein populær forfattar. Ho er frå Nord-Norge, og når ho skriv om naturen i bøkene sine, så er det landskapet i nord ho skildrar. Eit tema som går att i hennar forfattarskap, er det forsømte barnet. I romantrilogien om Tora, møter vi ei jente som er ”tyskerunge”, og som vert utsett for seksuelle overgrep av stefaren. Mora til Tora maktar ikkje å gi jenta si den omsorg ho treng. Til slutt vert ho gravid med stefaren, og føder eit dødt barn. Tora opplever så mykje vondt at ho til slutt får store psykiske problem, og det endar med at ho tek livet av seg.

Den første boka om Tora var Huset med den blinde glassveranda , som kom i 1981. For denne romanen fekk ho kritikarprisen same år. Det stumme rommet kom i 1883, og Hudløs himmel kom i 1986. I 1987 fekk ho Nordisk Råd sin litteraturpris for bøkene om Tora. I 1989 kom romanen Dinas bok. Dette var første bok i ein ny trilogi, som handlar om Dina og hennar liv og historie. Miljøet vi møter er igjen frå Nord-Norge, og i dag er Dina sitt liv også kjent frå filmen Jeg er Dina.

Tove Nilsen (f.1952 ) skriv om sin oppvekst i drabantbyen Bøler i Oslo. Ho slo gjennom med romanen Skyskraperengler i 1982. Hovudpersonane frå denne boka går att i fleire bøker, og vi følgjer dei i oppvekst og tenår. Tove Nilsen er ein forfattar som har teke mykje del i samfunnsdebatten, og har skrive og sagt meininga si i mange saker.

Lars Saabye Christensen (f.1953 ) er fødd og oppvaksen i Oslo, ein by som han kjenner godt og hentar mykje av stoffet sitt frå. Han hadde sitt store gjennombrot med romanen Beatles frå 1984. Han fortel om ein gutegjeng sin oppvekst frå 1965 til 1972. Desse gutane har ei stor felles interesse, nemleg rockegruppa The Beatles frå Liverpool. I romanen Bly frå 1990 følgjer vi historia vidare.

Lars Saabye Christensen har og skrive kriminalromanar, og fekk Rivertonprisen i 1987. I 1988 kom Herman, og i denne romanen møter vi ein 10-åring som misser håret. Det er mange tankar som då går gjennom hovudet på ein 10-åring, men Hermann finn løysingar som han kan leve med. Romanen er filma, og har same namn som boka. Filma er og romanen Gutten som ville være en av gutta. Filmen fekk tittelen Ti kniver i hjertet, og er nok kjend av mange.

Arild Nyquist (f. 1937 ) skriv og om barndommen sin, men han skriv reine sjølvbiografiar om sin barndom og ungdom. Arild er son av kriminalforfattaren Gerd Nyquist. Arild Nyquist skriv i fleire ulike sjangrar, i tillegg til at han målar. I mykje av det han skriv finn vi ein spesiell humoristisk skrivestil.

Bøker for ungdom
Emne for mange ungdomsbøker er dei problem som møter ungdommen i det moderne samfunnet, som miljøproblem, rusmisbruk og mobbing. Fleire forfattarar tar også opp emne som pubertet, erotikk, einsemd og angst.

Ingvar Ambjørnsen (f. 1956 ) har ei stor lesarskare. Både unge og vaksne kjenner spenningsbøkene om Pelle og Proffen. Ein kan kalle desse to gutane for detektivheltar, for dei kjem stadig bort i spennande og farlege saker. Den første boka kom i 1987, og etter den kom det åtte til om dei to gutane. Bøkene om Pelle og Proffen engasjerer fordi dei tar opp problem som er reelle for ungdommen.

”Døden på Oslo S” (1988) handlar om misbruk og handel med narkotika. Denne boka var det store gjennombrotet for Ambjørnsen innan ungdomslitteratur, og boka vart etter kvart filma. Det vart og bøkene Giftige løgner (1989) og De blå ulvene (1991). Filmane vart godt mottekne, og auka nok leselysta for mange.

Men Ingvar Ambjørnsen har og skrive bøker for vaksne, og slo gjennom med romanen Hvite niggere (1985). Denne boka kan og kallast ein oppvekstroman, og han skildrar korleis det var å veksa opp i Larvik. Men boka er ikkje ein sjølvbiografi. Elles har han skrive fleire kriminalromanar. Han har også fått mange prisar og merksemd for forfattarskapet sitt. Ambjørnsen er gift og busett i Tyskland, nærare bestemt i Hamburg, og er også kjend i Tyskland.

I dei seinare åra er bøkene om Elling som har gjort han kjend. Eit stort publikum har vorte kjende med Elling gjennom filmen om han. Denne filmen vart ein av norsk film sine største suksessar nokon sinne. Og i 2002 vart filmen om Elling nominert til Oscarpris for beste utanlandske film. Dessverre så gjekk prisen til ein annan film.

Andre forfattarar som skriv for ungdom er Klaus Hagerup (f.1946), Rune Belsvik (f.1956) og Arne Bergren (f.1960). Desse skriv kanskje for dei yngste ungdommane, men dei har mange lesarar. Dei skriv ofte om den første kjærleiken, og kor vanskeleg det kan vera.

Kriminal litteratur
Norge har mange gode kriminal forfattarar. Fleire av dei tar utgangspunkt i det norske samfunnet og er kritiske til dei tilhøva dei tar opp i bøkene sine. Fleire av dei presenterer også ein helt som vi møter att i bok etter bok Men kva er ei god krimbok? Lesaren vert presentert for ei mordgåte. Oppklaringa av mordet driv handlinga i boka framover, og vi får ikkje vite kven den skuldige er før heilt på slutten. Den skarpe lesaren finn kanskje svaret på mordgåta sjølv, for undervegs får vi små hint om kven den skuldige er.

Fredrik Skagen (f.1936) sine krimbøker handlar ofte om utanrikspolitikk, helst om kappløpet mellom supermaktene USA og Sovjetunionen. Helten hans, Morten Martens, er ein heller tvilsam type som ikkje alltid held seg innanfor lova. Han vert også ein antihelt. Han drøymer om det store kuppet, og eit liv i sus og dus. Men slik går det ikkje. Fredrik Skagen er frå Trondheim, og Morten Martens bor og der.

Jon Michelet (f.1944) skriv on nynazisme, narkohandel og spionasje. Hans helt, eller antihelt, er Vilhelm Thygesen. Thygesen jobba tidlegare i politiet, men vert sparka ut etter eit fengselsopphald og er nærmast ein fyllefant. Likevel klarer han å løyse dei mysterium han møter på. Den mest kjende boka hans er nok Orions belte (1977) som handlar om sovjetisk spionasje på Svalbard. Denne spenningsromanen vart til film i 1985, og det vart ein film som trekte fulle kinosalar.

Ved sida av å vera forfattar har Jon Michelet vore aktiv politikar på venstresida i norsk politikk. Han har jobba aktivt for RV i mange år. Han var også redaktør i Klassekampen i fleire år. Sist har vi sett han som programleiar for reiseprogram på TV. Saman med forfattarkollega Dag Solstad (sjå Temaweb norsk 1960-1980) har han vore reisande skribent til fleire VM i fotball.

Gunnar Staalesen (f. 1947) er frå Bergen, og han brukar Bergen og bergensmiljøet som kulisse for alt han skriv. Hans helt, eller antihelt, er Varg Veum. Ein kjend skapnad i norsk litteratur. Varg Veum er privatdetektiv, tidlegare politimann, og har kontor på Strandkaien i Bergen. I skrivbordsskuffa gøymer han akevittflaska. Som førebilete har Varg Veum den amerikanske detektiven Philip Marlowe.

Varg Veum bruker tid på å tenkje over dei samfunnsproblem som han møter på i si detektivgjerning. Eit ord som er knytt til skildringane av Bergen og Varg Veum, er film-noir. Denne filmsjangeren skildra dei mørke sidene i samfunn og menneske. Det er spennande og spenstige samanlikningar, og som gir inspirasjon til oss som lesarar.

I dei seinare åra har Staalesen gitt ut ein trilogi som startar med eit mord i Bergen i år 1900, men som ikkje vert løyst før i år 2000. Her følgjer han familier i Bergen over ein periode på 100 år, og gir oss innsikt i Bergen si historie og utvikling i same tidsrom. 1900 - Morgenrød, 1950 - High Noon og 2000 - Aftensang. Spennande lesing!

Er det berre menn som skriv krim? Nei, Kim Småge (f. 1945) skriv om den kvinnelege helten Hilke Thorhus i bøkene Nattdykk (1983) og Origo (1984 ). Hilke er like tøff som sine mannlege ”kollegaer”, men tenkjer som ei kvinne. Etterkvart har Småge skrive om andre kvinnelege hovudpersonar, som Anne-kin Halvorsen, men ho beheld heile tida kvinneperspektivet når ho skriv.

Historiske romanar
Når ein skriv historiske romanar må ein ikkje alltid så langt tilbake i historia, men ein kan bruke den nære historia som utgangspunkt. Anne Karin Elstad (f.1938) er frå Nordmøre, og presenterer ein natur og eit miljø som ho kjenner godt. Spesielt i serien om Julie, utgitt på 1990-talet. Julie veks opp i tida etter første verdskrig, og vi følgjer henne gjennom fire bøker som skildrar heile livet hennar. Ho slo gjennom i 1976 då den første boka i serien om Folket på Innhaug kom ut. Serien er på fire bøker, og gitt ut i tidsrommet 1976 - 1980.

Ho har og gitt ut samtidsromanar. Og i bøkene Senere Lena (1982) og Sitt eget liv (1983), skriv ho om samlivsproblemer i eit ekteskap. Gjennom heile forfattarskapet sitt er det først og fremst kvinna si rolle ho framhevar. Bøkene hennar engasjerer, og ho er mykje lest.

Erik Fosnes Hansen (f.1965) var berre tjue år gammal då han fekk gitt ut sin første roman Falketårnet (1985). Handlinga er lagt til korstogstida på1200-talet. Men mest kjend er han nok for romanen Salme ved reisens slutt (1990). I boka fortel han om ”Titanic” sitt forlis i 1912. Det er skipsorkesteret han fortel om. Deira sine livshistorier, og om korleis dei reagerer då skipet er i ferd med å gå ned og om kva dei spelar då skipet sekk i havet. Handlinga i boka er dramatisk, og har fått gode kritikkar og er oversett til heile 25 språk. I 1998 gav han ut romanen Beretninger om beskyttelse, som også vart godt motteken. I det siste har han skrive om kongehuset vårt.

Vera Henriksen (f.1927) har gitt ut ei rekkje historiske romanar. Ho går tilbake til norrøn tid i mykje av det ho skriv. Fleire av personane ho skriv om er reelle historiske personar. Ho har gitt ut bøker frå 1960-talet og fram til i dag, men av dei siste bøkene hennar er ikkje alle historiske romanar. Tidleg på 1960-talet kom bøkene Sølvhammeren og Jærtegn, der ho skriv om Sigrid. Ho er syster til Tore Hund frå Bjarkøy, som vi høyrer om i sagaen om Olav den Heilage. Sigrid var ei sterk kvinne, og ho vart etter kvart gift med Kalv Arnesson. Han var av den mektige Arnungeslekta frå Giske på Sunnmøre.

I perioden 1970-1977 gir ho ut dei fem bøkene, Trollsteinen, Pilgrimsferd, Blåbreen, Staupet og Skjærsild. Her fortel ho historia om Bernt Jonsson, som er odelsgut frå Lom, men som og er av dansk adelsslekt. Han lever i den tida då reformasjonen kom til Norge. Bernt er ein svært religiøs person, og han har det ikkje lett når han må velje mellom katolisisme eller Luther si lære. Bøkene gir lesaren innsikt i forholda i Norge på denne tida. Men ikkje berre i Norge, for Bernt Jonsson reiser ut i Europa for å studere og prøve å finne sin veg i religiøse spørsmål. Kjempespennande for den som er interessert i historie.

Ragnhild Magerøy (f.1929) er og ein forfattar som skriv historiske romanar. I tida mellom 1957 og 1977 gav ho ut 15 historiske romanar, og etter det har ho skrive noveller og essay.
Bøkene Gunhild og Mens nornene spinner er kjende bøker. Gunhild var mor til Eirikssønene, som herja rundt i Norge i vikingtida.

Johannes Heggland (f.1919) har skrive mange historiske romanar for ungdom. Han er og forfattar av mange historiske skodespel, gjerne med lokal innfallsvinkel. Han er forfattar av Giskespelet (1995) . Handlinga er lagt til då Olav Haraldsson kristna Norge. Og det fortel om Arnungeætta sitt syn på kongen og kristningsverket hans. Stykket vert vist på øya Giske der den mektige Arnungeætta budde.

Torill Thorstad Hauger (f.1943) skriv historiske bøker for barn og unge. Ho står bak kjende titlar som Sigurd Drakedreperen (1982) og Det kom et skip til Bjørgvin i 1349 (1980).

Fleire forfattarar
Kjetil Bjørnstad (f.1952) er både forfattar og musikar. Mellom anna har han skrive om bohemane i Kristiania rundt 1880-åra. Han skriv om sentrale medlemmer som Hans Jæger og Oda Krohg.

Roy Jacobsen (f.1954) debuterte på 1980-talet. Han har gitt ut mange bøker. Mange lesarar likte godt romanen Seierherrene frå 1991. Her tar han føre seg arbeidarklassen si historie over fleire generasjonar, og fortel om korleis ein generasjon slit for at neste skal få det betre.

Jan Kjærstad (f.1953) har studert teologi, men var og glad i å skrive. Han debuterte i 1980, og har gitt ut ei rekkje bøker. I 2001 fekk han Nordisk Råd sin litteraturpris for boka Oppdageren, som er siste bok i ein trilogi. Hovudpersonen her heiter Jonas Wergeland. Den første boka om Jonas Wergeland var Forføreren, og den neste var Erobreren.

Norge har ein dramatikar av verdsklasse. Jon Fosse (f.1959) vert spelt på dei fleste europeiske teater scener i dag. Han skriv også anna litteratur enn drama. Han debuterte som forfattar i 1983.

Ei gruppe bøker er det lettast å få kjøpt i kioskar, og har derfor fått namnet kiosklitteratur. Dette er bøker som sel svært godt, og ein kan vel kalle denne litteraturen ein spesiell sjanger.

Margit Sandemo (f.1924) er ein av Norge sine mest leste forfattarar, og har selt 35 millionar bøker. Det er ikkje mange som gjer ho etter. Romanserien Sagaen om Isfolket er best kjend av det ho har skrive. Serien er i 47 bind som kom ut i tidsrommet 1982-1990. Ho har og gitt ut seriane Heksemesteren og Lysets rike.

May Grethe Lerum (f.1965) er og ein forfattar som sel bøkene sine i kioskar, og ho sel godt.
7 millionar eksemplar av serien om Livets døtre.


	Lyrikk Jan Magnus Bruheim (1914-1988) har gitt ut mange diktsamlingar. Han skriv tradisjonelle dikt om alle sider av livet, sorg og glede om ein annan. Mange les dikta hans fordi dei gir noko til lesaren. Han skriv både for vaksne og barn. Eit dikt som mange kjenner til er Syskenringen. Første og tredje strofe er slik:


	Ei natt då eg låg og drømte, drømte eg om eit band, eit band som gjekk over alle grenser og alle land. Då såg eg tusentals hender hekta i hop til eit band, som gjekk over alle grenser og gjekk gjennom alle land

Det er sjølvsagt fleire enn Bruheim som skriv tradisjonell lyrikk, men han er den som mange kjenner. Andre att eksperimenterer når dei skriv, eller dei leitar opp nye innfallsvinklar til stoffet sitt. Eit omgrep som dukka opp på1980-talet var pønkpoesi. Poetar som Gene Dalby (f.1957) og Cindy Haug (f.1956) vert kalla pønkdiktarar og skriv gjerne om storbyen og det urbane livet. Også Thorvald Steen sin lyrikk kan plasserast i båsen pønkpoesi.

Andre poetar som Torgeir Rebelledo Pedersen (f.1949) og Kjell Erik Vindtorn (f.1942) har vorte kalla stuntpoetar. Innan stuntpoesi er leiken med ord og språklege vendingar viktig.

Rocktekstar
Mange rockemusikarar skriv gode tekstar, eller vi kan kalle det dikt med tone til. Mellom dei Åge Alexandersen, Jan Eggum, deLillos, Raga Rockers og DumDum Boys. Alle desse skriv om samfunnet dei lever i, og kjem med sine kommentarar. Også Halvdan Sivertsen og Øystein Sunde kan vera med her.

Spørsmålet i utgangspunktet var om boka hadde ei framtid? Svaret er eit klart ja. Og i dagens mediabilete vert det fokusert på bøker. Både gjennom salstal, prisutdelingar og at bøker vert gjort om til film og TV-seriar. Så boka har ei framtid!

[Same periode Verda]


	[Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]


	Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal Redaktør: Åshild Støbakk Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 22.01.04