Historie - Verda 1980-90
 
 

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

EUROPA I  ENDRING

Mot slutten av 1980-talet skjer det store endringar i Europa. Den kalde krigen går mot slutten, og ein ser konturane av eit heilt nytt Europa. Omveltingar skjer, nye og store utfordringar ligg føre og prosessen er enno ikkje avslutta.

Krig mellom Iran og Irak
Tiåret 1980-1990 starta med krig mellom Iran og Irak (1980). Irak gjekk til åtak på Iran for å sikre seg eit grenseområde der vatn var stridsspørsmålet. I Iran var den USA-venlege sjahen avsett, og den islamske fundamentalisten Ayatollah Khomeini var leiar. Hans politikk var å styre landet strengt etter koranen, og avrette alle motstandarar. Irak trudde at det skulle bli lett å vinne denne krigen fordi Iran hadde skifta regime. Krigen vart blodig og langvarig, og den varte heilt til 1988. Mange menneske miste livet. Barn vart kynisk brukt i denne krigen. Barn utstyrte med ein plastnøkkel som skulle gi dei tilgang til himmelen med martyrstatus, vart brukte som mineryddarar. Krigen mellom Iran og Irak var viktig for den vestlege verda, på grunn av at landa var storleverandørar av olje. Vestlege krigsskip vart sende til Persiabukta for å passe på tankskipa som frakta olje. I 1988 fekk FN partane til å sette seg ved forhandlingsbordet for å få slutt på konflikten.

STIKKORD:
  • Krig mellom Iran og Irak
  • Solidaritet
  • USA
  • Falklandskrigen
  • Sovjetunionen
  • Eit mord i Sverige
  • Kva elles på 1980-talet?
  • Berlinmuren sitt fall
  • Kina
  • Ayatollah Khomeini (1901—89)
    Saddam Hussein - leia Irak i krigen mot Iran

    Lech Walesa, streikeleiar i Gdansk - klikk for større versjon!Solidaritet
    I august 1980 gjekk 16000 arbeidarar ved Leninverftet i Gdansk i Polen til streik. Det var først og fremst matvareprisane dei var misnøgde med, og som utløyste streiken. Men det var dei andre krava som styresmaktene var redde for. Nemleg krav om streikerett og uavhengige fagforeiningar. Streiken spreidde seg raskt, og omfatta etter kvart rundt to hundre tusen arbeidarar. Dei streikande oppnådde at styresmaktene gjekk med på krava deira i første omgang.

     Sjå video frå underteikninga av Gdansk-avtalen

    Den 22. september vart fagrørsla Solidaritet stifta, og streikeleiaren ved Leninverftet i Gdansk, Lech Walesa, vart vald til leiar. Det gjekk berre ein månads tid før Solidaritet skuldar dei polske styresmaktene for brot på avtalen, og går til nye aksjonar. Regjeringa tok dette så alvorleg at dei skifta ut statsrådar. Men situasjonen vart svært spent då  domstolen i Warzawa, som skulle registrere Solidaritet gjer det, men legg til at streikeretten er begrensa, og det vart teke med at kommunistpartiet er den leiande makt i Polen. Dette provoserer dei 10 millionar medlemmene Solidaritet hadde fått på den korte tida den hadde eksistert. Det som skjedde i Polen var svært viktig for utviklinga vidare i Aust-Europa. Lukkast Solidaritet med å skape ei fri fagrørsle ville dette kunne ha smitteeffekt til dei andre landa i regionen, og det kunne stille spørsmål ved kommunistpartia si rolle som den leiande maktfaktor i Aust-Europa.

    Lech Walesa taler til dei tilsette ved Leninverftet i 1980

    Lech Walesa taler til dei tilsette ved Leninverftet i 1980

    Frå underteikninga av Gdansk-avtalen i 1980

    Frå underteikninga av Gdansk-avtalen i 1980

    Solidaritet utviklar seg til å bli ein så sterk maktfaktor i Polen, at i desember 1981 innfører styresmaktene unntakstilstand i landet, og forbyr Solidaritet. Lech Walesa vert internert, og styresmaktene held på han i lang tid. Fleire menneske streikar, men mange av desse vert internert av styresmaktene. Polen bryt alle nyheitskanalar til utlandet, og resten av verda var opptekne av korleis Sovjetunionen reagerer på det som skjer. Vil Polen lide same skjebne som Tsjekkoslovakia ? USA åtvarar Sovjetunionen mot å blande seg inn i situasjonen. Det var lenge usikkert korleis det ville gå, men etterkvart roa situasjonen seg. Styresmaktene var fornøgde med å forby Solidaritet.

    - Lech Walesa stiftinga med videoar og bilete frå desse hendingane!

    Fredsprisen for 1983 gjekk til Lech Walesa for det arbeidet han gjorde. Sjølv kunne han ikkje reise ut av Polen, så kona hans og sonen reiste  til Oslo for å ta i mot prisen på vegne av han.

    Forholda i landet vart ikkje noko betre, og til slutt måtte styresmaktene gå med på å godkjenne Solidaritet. Det skjedde i 1989.

    USA
    Ronald Reagen - president i USA frå 1980-88
    I 1980 vart den tidlegare skodespelaren Ronald Reagan vald til president i USA, og han vart vald på nytt i 1984. Han kalla Sovjetunionen for ”vondskapen sitt imperium”, og utanrikspolitikken hans var i stor grad å gjera USA sterkare enn Sovjetunionen på det militære område. Reagan hadde planer om å bygge eit rakettsystem som kunne stoppe alle atomrakettar på veg mot USA. Dette vart kalla Star Wars-programmet. Den kalde krigen var kald på dette tidspunktet.

    På heimebane senka Reagan skattane, særleg kom dette rikfolk til gode. Trygder og støtteordningar minka, psykiatrien skoren ned på, og mange amerikanarar vart heimlause. Skilnadane på fattig og rik auka under Reagan som president. Samstundes lånte USA store pengesummar, og hadde ei enorm gjeld då Reagan si presidenttid var over.

    Falklandskrigen
    Ute i Sør-Atlanteren aust for Argentina ligg øygruppa Falklandsøyane, eller Islas Malvinas.
    2. april 1982 invaderte 8000 argentinske soldatar øyane. Argentina meinte at dei hadde arva øyane etter spanjolane, men britane hadde styrt Falklandsøyane sidan 1833, uten at Argentina hadde godkjent britane sitt overherredømme.

    Argentinas tidligere diktator Leopoldo Galtieri ledet sin land inn i en mislykket kamp med britene om Falklandsøyene

    Argentinas tidligere diktator Leopoldo Galtieri

    Margaret Thatcher - klikk for større bilete!

    Statsminister Margaret Thatcher 1979-1990

    Både den argentinske diktatoren general Galtieri, og den britiske statsminister Margaret Thatcher, trudde at konflikta  kunne løysast før det kom til direkte krigshandling. Britane sende store flåte-, hær-, og flystyrkar til  øyane. Men då desse nådde Falklandsøyane i slutten av april kom det til krig. Krigen var først og fremst ein krig til sjøs og i lufta. Mellom anna vart den argentinske kryssaren ”General Belgrano”(klikk på link for å sjå bilete av båten) senka av ein britisk ubåt. Kryssaren vart torpedert, og 323 menneske miste livet. Denne handlinga har i ettertid vorte kraftig kritisert fordi kryssaren var utanfor krigssona då torpederinga skjedde. Ved denne hendinga har Norge kome i søkelyset. Forsvaret har ein lyttestasjon ved Fauske i Nordland, og denne stasjonen skal ha tappa sovjetisk sattelittovervåking, og vidare gitt opplysningar om denne båten vidare til britane.
    En britisk soldat leser en avis etter Argentinas invasjon av Falklandsøyene (Getty Images)


    I slutten av mai vert krigen ein landkrig. 27. mai byrjar britiske troppar å rykke fram mot hovudstaden på øyane, Port Stanley. Den 14.juni overgir argentinarane i Port Stanley seg. Då hadde 652 argentinske soldatar og 255 britiske mist livet, og krigen hadde vorte ei dyr affære for begge landa.

    Den argentinske statsleiaren vart avsett tre dagar etter at krigen var slutt, og såra frå krigen er enno ikkje lækte i Argentina. Mange i Argentina synest krigen var unødvendig. Derimot  gjorde Margaret Tatcher eit brakvalg etter sigeren over Argentina.

    - Falklandskrigen av BBC - historia med bilete!
    - Falklandskrigen i dansk nettleksikon - detaljrikt!

    Sovjetunionen
    På slutten av 1982 døyr den sovjetiske stats- og partisjefen Leonid Bresjnev.  Då hadde han styrt Sovjetunionen, og det er vel ikkje feil å seie nesten heile Aust-Europa, med hard hand. Dei siste åra han styrte var han sjuk og gammal. Juri Andropov, som tok over etter Bresjnev, døydde etter berre to år ved makta. Det same skjedde med hans etterfølgar att, Konstantin Tsjernenko i 1985. Dei som sat på toppen i Sovjetunionen var blitt eit gammalmannsvelde.

    Mikhail Gorbatsjov - klikk for større bilete!Dagen etter Tsjernenko sin død, vart Mikhail Gorbatsjov vald til ny generalsekretær i det sovjetiske kommunistpartiet. Det vil seie toppstillinga i Sovjetunionen. Det var ikkje venta at han skulle starte ei omfattande liberalisering i Sovjetunionen, berre ein økonomisk reformkurs. Men han var klar over at Sovjetunionen hadde mange og store problem, og han ønskte å endre på mykje.

    Gorbatsjov lærte heile verda to nye ord, nemleg glasnost og ”perestrojka”. Det første ordet betyr å vera open, og det andre betyr endringar. Gorbatsjov ville ha mindre tvang i det sovjetiske samfunnet, ein meir effektiv økonomi og betre arbeidsmoral. Bøndene fekk det friare, og det vart lettare for sovjetiske bedrifter å handle med utlandet. Han sette og i gang ei kampanje mot den høge alkoholbruken i landet. Vidare ville han at folk skulle få seie meiningane sine, sjølv om dei gjekk mot systemet i landet. Sovjetunionen skulle og vera meir ope mot omverda. Det som kanskje vekte mest oppsikt var oppgjeret med Stalin-perioden i Sovjetunionen, og for mange var det nytt å høyre at Stalin undertrykte folket og påførte landet store skadeverknader.

    Den nye opne lina gav utslag i høve til USA. Det hadde ikkje vore møte mellom supermaktene sidan 1979, men no møttest dei to statsleiarane i Geneve. Tre tusen journalistar følgjer dette toppmøtet, der det vart slått fast at dei to supermaktene har ansvar for verdsfreden. Det vart også avtalt nye møter mellom dei to. Det mest kjende møtet skjer i Reykjavik der dei diskuterer nedrustingsspørsmål. Dei vart einige om ein avtale, men kom ikkje fram til noko i spørsmålet om det amerikanske Star Wars-programmet.

    Likevel var no den største utfordringa for Gorbatsjov å auke levestandarden for folk flest i landet sitt. Sovjetunionen hadde også bruk for vestleg høgteknologi for å bygge opp landet, men den kalde krigen hadde sett sine spor, så den var ikkje alle tider tilgjengeleg for Sovjetunionen. Landet gjekk inn i ei økonomisk krise, og det var naturleg at folket retta misnøya si mot Gorbatsjov.

    Gorbatsjov meinte at Sovjetunionen kunne endre seg innanfor det kommunistiske systemet, men det viste seg svær vanskeleg. No når folket hadde fått litt fridom, så ville dei endre heile samfunnet så fort som mogeleg. Men nesten hundre år med kommunisme, Lenin, Stalin og Bresjnev let seg ikkje endre med eit pennestrøk. Uro spreidde seg i landet.

    Ved valet til Folkekongressen (likt ei nasjonalforsamling) i 1989, var det høve til å stemme på kandidatar utanom kommunistpartiet. Over heile landet vart kommunistane slått ut. Kunne Sovjetunionen bli eit demokrati? Det var for seint! Sjølve unionen gjekk i oppløysing. Den var samansett av 15 republikkar som no ville vera med å bestemme utviklinga. Nokre av republikkane var til og med der under tvang, td. dei baltiske statane. Pr. i dag veit vi at det gamle Sovjetunionen har blitt til fleire nye land.

    I 1990 fekk Gorbatsjov Nobel sin fredspris for arbeidet sitt. Ein kan vel seie at det var verdssamfunnet si takk for at han hadde vore ein modig mann, som prøvde å endre.

    Karikaturteikning av Gorbatsjov og Jeltsin


    Fleire av dei som  sat med maktposisjonar i Sovjetunionen ville ikkje gi opp det gamle systemet. Sommaren 1991 vart det gjort forsøk på statskupp mot Gorbatsjov. Boris Jeltsin leia motstanden mot kuppmakarane, og dei nye tankane overlever. I desember 1991 vart Sovjetunionen formelt oppløyst, Gorbatsjov går av og Jeltsin vart no president i den nye republikken Russland.

    I april 1986 skjer den største kjernekraft ulykka til no. 26.april skjer det to eksplosjonar i reaktor 4 i kjernekraftverket i Tsjernobyl i Ukraina. Strålinga i reaktorbrannen etter ulukka er 30–40 gangar så stor som ved eksplosjonen i Hiroshima. Ulykka skuldast menneskeleg svikt, og styresmaktene let ikkje omverda få vita om ulykka før to dagar etter det hadde skjedd. Brannen vert slekt etter nokre dagar, og det vart sagt at berre 3,5 prosent av dei radioaktive stoffa i reaktoren slapp ut. Men kva med dei som dette gjekk utover? Redningsmannskapa etter ulykka hadde ikkje gode nok vernedrakter, og dei som budde i området vart utsett for stråling. 28 personar døyr i løpet av tre månadar etter ulykka. Kor store kreftskader og genetiske skader ulykka vil føre til veit ein ikkje. Vi veit at mange barn har utvikla kreft i ettertid, og at nokre av desse kjem til Norge for å få nokre gode dagar kvar sommar.
     
    Tjernobyl-ulykka 26. april 1986 - klikk på bilete for å sjå større versjon av atomkraftverket!


    Ei stund etter ulykka kunne vi i Norge ikkje ete reinsdyrkjøt frå dyr som hadde beita på Hardangervidda. Stråling frå ulykka i Tsjernobyl hadde også nådd vårt land. Dette gir oss litt å tenkje på, og så veit vi at det i aust finst mange fleire dårleg sikra kjernekraftverk.

    - Bellona med fakta om Tjernobyl-ulykka
    - Nyheiter om Tjernobyl-ulykka i Aftenposten

    28.mai 1987 vart Mathias Rust eit ”heitt” namn i all verdas nyheiter. I sitt vesle Cessna, eit ein motors fly,  landa han på Den raude plass i Moskva. Flyturen hadde gått frå Helsingfors til Moskva. Korleis Rust hadde unngått 1300 sovjetiske kampfly, ca.10000 luftvernrakettar og 7000 radarar, då han flaug innover sovjetisk luftterritorium, vart eit mysterium. Han vart skulda for pøbelstrekar, grensekrenking og brot på luftfartslovene. Han vart dømd til fire år i arbeidsleir.

    Eit mord i Sverige
    Olof Palme - klikk for større bilete!
    28. februar 1986 vart den svenske statsministeren Olof Palme, skoten ned og drepen på open gate i Stockholm. Han og kona spaserte heim etter eit kinobesøk. Sverige, Norden og heile verda er i sjokk. Palme var internasjonalt kjend for sitt arbeid for nedrusting mellom aust og vest, og eit sterkt engasjement for dei fattige landa. På 1970-talet var han ein av dei vestlege leiarane som sterkast var i mot USA si krigføring i Vietnam. Dette standpunktet gjorde han upopulær mellom mange. I tillegg var han ein ivrig forkjempar for sosialismen, og han hadde gode kontakter i Aust-Europa. På grunn av dette var det mange som trudde at det var eit politisk mord, men gjerningsmannen er framleis ukjend og mordet er også i dag ei gåte!

    Ein gammal kjenning av politiet, Christer Petterson, vart arrestert og mistenkt for drapet, men vart sett fri då politiet ikkje kan bevise at han hadde noko med drapet å gjera.

    Kva elles på 1980-talet?

    • John Lennon, tidlegare medlem i The Beatles og fredsaktivist, vert skoten og drept i New York i 1980.
       
    • Prins Charles og Lady Diana giftar seg i 1981 - sjå biletserie frå CNN!Prins Charles og Lady Diana giftar seg i 1981.
       Sjå video frå eventyr-bryllupet!
      (krev Quick-time player frå www.apple.com/quicktime/)
    • Breakdance slår gjennom i 1984.
       
    • I 1985 vert det største rockearrangementet sidan Woodstock- festivalen gjennomført. Popverda sette i gang med hjelpearbeid for dei svelteramma i Afrika, Live Aid. Det vart gjennomført parallelle konsertar både på John F. Kennedy stadion i Philadelphia og Webley stadion i London. Verdas best kjende popstjerner tar del. Initiativtakar var rockeartisten Bob Geldof, som i ettertid vart adla av dronning Elisabeth for dette.
       Sjå video frå annonsering av Live Aid (krev Real Audio Player)
       
    • Framfor auga på all verdas TV-sjåarar, eksploderte den amerikanske romferja ”Challenger” i 1986. Dei sju ombord misser alle livet.
       
    • FN-kommisjonen for miljø og utvikling, som vart leia av Gro Harlem Brundtland, legg fram rapporten sin i 1987.

    Berlinmuren sitt fall
    At Europa skulle endre seg fullstendig i 1989 var det få, eller ingen som hadde sett føre seg. At dette kunne skje, skuldast at Mikhail Gorbatsjov hadde kome til makta i Sovjetunionen, og at han var villig til politisk nytenking. Meininga var heilt sikkert at det skulle skje under kommunistpartiet sin kontroll, men slik gjekk det ikkje. På våren i 1989 vart det halde delvis frie val til den sovjetiske folkekongressen, og i Polen vart Solidaritet ein fri og lovleg fagorganisasjon.(sjå ovanfor) Snøballen hadde starta å rulle.

    I mai same året opnar Ungarn grensene sine mot Austerrike. Seinare på året opnar Ungarn grensene sine for flyktningar frå Aust-Tyskland, og på denne måten opnar dei vegen til Vest-Tyskland. Austtyskarane reiser, eller flyktar, til Polen og Tsjekkoslovakia. Her søkjer dei tilflukt i Vest-Tyskland sine ambassadar. På denne måten skaffar dei seg utreiseløyve til Vest-Tyskland.

    Etterkvart startar det med massedemonstrasjonar i Aust-Tyskland. Særleg i byen Leipzig, men dei spreiar seg etter kvart over heile landet. Den gamle partisjefen Erich Honecker gjekk av, og det varsla nye tider i DDR. 9. november 1989 fall Berlinmuren. Då kunne innbyggjarane i Aust-Berlin fritt reise over til Vest-Berlin. Dette hadde mykje å seie for menneska i aust, og heile Tyskland var i festrus. Resten av Europa sat framfor TV og følgde med på det som skjedde. Etter kvart kunne alle tyskarar frå aust fritt reise rundt i heile Tyskland. 3.oktober 1990 gjekk Vest-Tyskland og Aust-Tyskland saman til ein stat, med Berlin som hovudstad.

    Berlinmurens fall - sjå biletserie!



    I desember 1989 var den kommunistiske perioden også over i Tsjekkoslovakia. Forfattar, og tidlegare dissident Vaclav Havel, vart vald til ny president i landet. Alexander Dubcek, kjend frå Praha-våren 1968, får og ei leiande stilling i landet.

    President Vaclav Havel


    Også i Romania braut det ut opprør, spesielt mot leiaren i landet, Ceausecu og kona hans. 22.desember vart begge avretta.

    Då ein gjekk inn i 1990 var Europa endra. Det tidlegare Aust-Europa, med kommunistisk styre og under Sovjetunionen sin kontroll, var ikkje meir. Ein ny, og vanskeleg periode i europeisk historie tok til. Warzawapakta vart oppløyst, og den nye staten Russland søkjer om medlemskap i NATO. Dei baltiske landa, Estland, Litauen og Latvia får tilbake sjølvstende sitt. Kommunismen hadde sett eit hermetisk lok på folk og meiningar. No dukka mange gamle konflikter fram på ny. Konflikter som hadde både etniske og religiøse årsaker. Her må ein spesielt trekkje fram det som har skjedd i det tidlegare Jugoslavia. Her er ikkje stridsspørsmåla løyste enno. Tsjekkoslovakia er delt i to nye statar, Tsjekkia og Slovakia. Og etniske smågrupper i heile det austeuropeiske området har i dag større problem enn under kommunismen. Td. ungararar i Slovakia og Romania.

    Kina
    Tanken om fridom var smittsam. Mange kinesarar ønskte å endre på si kommunistiske styreform, og eit opprør tok til. Det var spesielt studentane som var for eit opprør, og dei kjempa for meir demokrati i landet. Demonstrasjonane og protestane toppa seg sommaren 1989, og styresmaktene gjekk til aksjon. Dei sette inn hæren mot demonstrantane, og slo opprøret brutalt ned. Ein veit enno ikkje i dag kor mange som vart drepne eller såra. Eit bestemt bilete frå demonstrasjonane gjekk verda rundt. Den einsame mannen  mot ei rekkje tanks på Den Himmelske Freds plass i Beijing.


    Likevel gav opprøret resultat. I ettertid har Kina lagt om sin økonomiske politikk. Styresmaktene fører no ein økonomisk politikk som er tilpassa den vestlege verda. Dei handlar med vesten, og er interessert i vestleg teknologi for å utvikle landet sitt. Mellom anna har fleire norske firma oppretta kontor i Kina. Det gir gode kontrakter til Norge.
     
    Styremaktene i Kina har nok innsett at landet ikkje kan fungere isolert frå resten av verda. Fleire av dei som leia opprøret i 1989 greidde å røme ut av Kina, og dei uttalar at til meir Internett vert utbygt i landet til raskare vil demokratiet kome. For Internett-kafëar har dei i Kina også, og då kan folket der sjå korleis det er andre stader i verda.

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 25.01.04