Historie - Norge under 1. verdskrig

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

VIKTIGE HOVUDMOMENT FRÅ PERIODA:

Ut over våren og sommaren 1914 var det jubileumsstemning i Norge. Det var hundre år sidan landet vårt fekk si eiga grunnlov. Det skulle feirast! På Frogner i Kristiania skulle den store jubileums-utstillinga arrangerast. Utstillinga skulle vise korleis landet vårt hadde utvikla seg over hundre år.

Så fall skota i Sarajevo! Akkurat den hendinga uroa ikkje folk i Norge, men då krigen braut ut fekk folk flest noko å tenkje på.

STIKKORD:
  • Nøytralitetspolitikk
  • Handelspolitikk
  • Panikk og hamstring
  • Spanskesjuka
  • Det var slik 1. verdskrig starta - med skotet i Sarajevo!

    1. verdskrig startar med skotet i Sarajevo!

    Nøytralitetspolitikk
    Norge understreka sin nøytralitet då krigen braut ut, og landet skulle føre ein streng nøytralitetspolitikk. Både Norge, Sverige og Danmark sa seg nøytrale, og kongane i dei tre landa møttest fleire gonger under krigstida, for å understreka den felles haldninga.

    Likevel vart nøytralitetsvern ei ny og stor statsoppgåve. Både marine og kystartilleriet hadde full mobilisering  gjennom heile krigen, og hærstyrkar låg på festningane rundt om.

    Det som påverka Norge mest under krigen var situasjonen til handelsflåten vår. Dei vest-allierte innførte blokade mot Tyskland, på denne måten hindra dei Tyskland i å innføre viktige varer. Tyskland svara med uavgrensa ubåtkrig. (Sjå Første Verdskrig - verda) Dette ramma den norske handelsflåten i stor grad. Dette førte til store tap av både menneskeliv og tonnasje.

    Sjøkrigen tok ikkje omsyn til dei nøytrale landa.  Om lag 900 skip gjekk tapt, og 2000 sjøfolk miste livet. Heile 49,6% av førkrigsflåten gjekk tapt.

    Handelspolitikk
    Begge partane i krigen, dvs. Storbritannia og Tyskland,  la økonomisk press på Norge. Men Storbritannia hadde makta på havet, og britisk kol var ei svært viktig importvare, så dei oppnådde mest av Norge. Det kom til bransjeavtalar, det vil seia at norske forretningsfolk måtte love å bruke britiske varer. På denne måten hadde Storbritannia god kontroll over norsk utanriksøkonomi. Tyskland kjøpte opp nesten all norsk fisk i 1915, men då tvinga Storbritannia gjennom at berre 15% av den norske fiskerieksporten kunne gå til Tyskland.

    Klikk på bilete for å sjå orginalen av Fritjof Nansen!Før USA kom med i krigen, hadde handel med amerikanarane vore berginga, men no vart situasjonen endra. No ville amerikanarane og ha handelskrig mot Tyskland. I Norge vart det no mangel på matvarer, og styresmaktene sende Fritjof Nansen til Washington for å forhandle. I 1918 fekk Norge i stand ein avtale med USA - Amerika-avtalen. Norge kunne halde oppe ein liten handel med Tyskland, mot å auke mengda av malm- og tømmereksport til dei vest-allierte. Så ein kan dra den konklusjon at Norge vart pressa inn i den allierte krigsøkonomien.Tyskland svara med utvida ubåtkrig.

    Panikk og hamstring
    Då krigen kom, vart det panikk. Folk tok pengane sine ut av bankane for å hamstre matvarer. Etter kort tid fall folk til ro att. Det var stort behov for varer, både i Norge, og Europa elles. Eksportindustrien fekk selt varene sine til svært så gode prisar. Fraktmarknaden tente gode pengar, og skipsverfta arbeidde på spreng. Mange i Norge tente svært så gode pengar under første verdskrig.

    Dei aukande inntektene førte til aksjespekulasjon. Folk kunne td. kjøpe aksjar i eit selskap som enno ikkje hadde skip, men som skulle kjøpe seg eit eller fleire. Selde folk aksjane sine før skipa til dette selskapet sokk, så tente dei gode pengar. Venta dei til selskapet hadde kjøpt skip, og desse vart torpederte, så miste dei kvart eit øre. På denne måten vart mange i Norge rike under første verdskrigen, og desse menneska brukte mykje pengar på luksus. Men dei miste pengane sin like raskt som dei fekk dei.

    Teaterstykket ”Bør Børson” fortel om korleis denne jobbetida, som den er kalla, verka ute mellom folk. Baksida av medaljen var ein stor inflasjon, som vart verre og verre etter som varemangelen i landet auka.  Vanlege folk hadde lite pengar, og det førte til sosial uro. Streikar og klassemotsetnader var aukande, og vi får krisa i 1921 som eit resultat av dette.

    Krigen førte med seg at staten laut ta på seg mange nye oppgåver, og det kom til eit nærare samarbeid mellom staten og næringslivet. Dette var noko nytt i norsk politikk. Regjeringa måtte vera aktiv for å halde hjula i gang. Til og med rasjonering vart sett i verk.

    Spanskesjuka
    Klikk her for å kome til ei forklaring på kva spanskesjuka var!
    Frå sommaren 1918 til ut i 1920, herja influensa-epidemien  ”spanskesjuka” Norge. Denne influensaen gjekk over heile verda, og mange menneske døydde. Heile 15 millionar døydde på verdsbasis. I Norge var det i 1918 registrert ca.400 000 tilfelle, og 15000 døydde. Kjenner du ein person som levde på denne tida , så spør om denne sjukdommen. Fagfolk meiner at grunnen til dei store dødstala, var nedsett motstandsevne i kroppen  pga. dårleg næring under krigsåra.

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk - Webmaster: Svein Frøystad