[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

17. mai 1940 las diktaren Nordal Grieg dette diktet på radioen frå Tromsø. Nordal Grieg ber alle i landet om å kjempe mot den tyske okkupasjonsmakta. 9.april gjekk Tyskland til åtak på Norge. Denne maidagen var berre delar av Nord-Norge framleis eit fritt land.

Nordal Grieg var ein av dei norske forfattarane som arbeidde for Norge utanfor landegrensene. Han reiste til London saman med konge og regjering, og ofte vart dikta hans lesne opp i dei norske sendingane frå  BBC. Nordal Grieg arbeidde som journalist under krigsåra, og han misste livet då han var med på eit alliert  bomberaid mot Berlin i 1943.

Sigrid Undset gjorde det same. Ho reiste rundt i USA og talte Norge si sak der.

“Nyordning”
Krigsåra var naudsår for dei fleste, og skikkeleg mat var mangelvare . Det var forbod mot å gå ut om natta, og ein måtte blende for vindauga når det var mørkt. Gjennom heile okkupasjonstida kravde tyske, og dei norske nazistyresmaktene at alle nordmenn skulle  støtte nazismen.

I aviser
”Nyordning” vart dette kalla. Aviser, blad, bøker, teater, radio, film, skule og kyrkje, alle skulle støtte nazismen. Aksjonar mot forlag, bokhandlarar og forfattarar tok til med ein gong tyskarane kom til landet. All antinazistisk litteratur av norske forfattarar vart forbode, og alle bøker av jødiske forfattarar skulle fjernast. All russisk litteratur vart og forbode, og streng sensur ramma mange amerikanske og britiske forfattarar. Til og med mange av dei tyske forfattarane vart sensurerte. Forlaget til arbeidarrørsla, Tiden, fekk øydelagt boklageret sitt på over 600.000 bøker.

”Nyordninga” gjekk hardt ut over norsk presse. I 1940 hadde Norge 260 aviser. Heile 110 av desse avisene vart stansa av den tyske okkupasjonsmakta. Mellom dei så og seia dei fleste AP-avisene i landet. Storavisa ”Aftenposten” fekk nazistisk redaktør.

 I staden dukka det opp  fleire illegale aviser. At ei avis var illegal vil seie at den var hemmeleg, og desse avisene var ein viktig del av motstandsarbeidet under krigen, dei heldt folk i Norge orientert om korleis situasjonen var ute i Europa. Spesielt fortalde dei om tyske nederlag, og allierte sigrar. Den nazistiske informasjonen var ofte langt unna sanninga. Ein trur at mellom 10000 – 20000 personar var med på arbeidet med illegale aviser, alt frå  skriving, trykking og distribusjon. Slikt arbeid var strengt forbode, og dei som var med kunne få strenge straffer.

NRK vert nazifisert
NRK vart raskt nazifisert. Men folk visste råd. Dei lytta til dei norske sendingane frå BBC. Kong Håkon heldt mange gode og viktige talar, som vart kringkasta til Norge. Desse var viktige for motstandsånda her heime. Også mange hemmelege meldingar vart sendt over BBC, og berre rett person visste kva den tydde. Det kunne t.d. vera melding om flydropp av våpen og utstyr. Kjennesignalet til dei norske sendingane var bankelydar, og ”stemmen frå London” heitte Toralf Øksnevad. Tyskarane vart snart klar over kor viktig radiolyttinga på BBC var for all motstand. Alt i1941 måtte alle som ikkje var medlemmer av Nasjonal Samling levere inn radioapparata sine. Oppdaga tyskarane at nokon hadde gøymt unna radioapparata sine, og at folk lytta på BBC, ja, då var dei ille ute.

 Høyr “Stemmen frå London”, Toralf Øksnevad på NRK sine nettsider.

Kulturlivet vert nazifisert
Vekeblada vart og nazifiserte, og fekk naziredaktørar. Teatra fekk og nazistiske leiarar, men måtte innstille mykje av verksemda si. I Trondheim vart teatersjefen skoten av nazistane. Framsyningane vart boikotta av vanlege folk.

På revyteateret Edderkoppen i Oslo stod Leif Juster på scena og sang visa ”Det er det vi går og venter på”. Den tyske sensuren godtok forklaringa om at det var dei gode tidene etter ein tysk siger som folk venta på, men publikum var ikkje i tvil om kva som var bodskapen i visa. Sjølvsagt at den tyske okkupasjonen snart måtte ta slutt.

Nazifisering av skule og kyrkje
Det gjekk ikkje heilt greitt å nazifisere det norske samfunnet. NS la vekt på å nå fram til ungdommen, og til det måtte dei ha hjelp av skuleverket. Lærarane vart bedne om å melde seg inn i Nasjonal Samling sin lærarorganisasjon. Dei aller fleste av lærarane nektar, og dei vart arrestert. Ca. 1000 lærarar. Av dei vart over 500 deportert til Kirkenes på tvangsarbeid. Etter  månader med hardt arbeid vart dei sette fri. Quisling ynskjer at ungdommen skal melde seg inn i NS–fylkingen, ein ungdomsorganisasjon i regi av NS. Foreldre over heile landet protesterte, så dette let seg ikkje gjennomføre. 

Kyrkja var sjølvsagt mot at nazismen skulle verta kyrkja sin bodskap. I Trondheim nekta domprost Arne Fjellbu å halde gudsteneste, og for det vart han arrestert. Biskopane la då ned embeta sine, og prestane og kyrkjelydane fylde etter. Prestane heldt fram med sitt arbeid, men nekta å ta i mot lønn frå staten. Dei klarte seg med privat støtte. NS svarte med å avsette ein del prestar, og fekk sine folk på preikestolane.

Nazifisering av organisasjonar
Denne nazifiseringa  prøvde tyskarane å  gjennomføre i alt organisasjonsliv, LO og idretten t.d. Det vart til og med avvikla illegale fotballkampar. 1942 og 1943 er vel dei åra desse framstøyta er på det sterkaste. Nazifiseringa fører til at motstanden mot NS, og dermed tyskarane, aukar. Terboven likar ikkje alt Quisling og hans ”ministrar” gjer.

Viktige forfattarar
Leselysta var stor under krigen. Dei fire store i norsk litteratur vart henta fram frå hyllene, i lag med mange andre forfattarar. Sjølvsagt også  morosame forteljingar, saman med kriminallitteratur og kjærleiksromanar. Bøker om matstell og  saum var populær litteratur. Det hadde folk bruk for i kvardagen. Det vart populært å gå på kino, sjølv om det vart vist tyske filmar. Heimefronten hadde bede folk la vere det, men folk gjekk likevel. Ein fekk heller hoste godt og lenge under forfilmen med nazipropaganda.

I eit samfunn der diktatur er styreforma, vil mange finne ein måte å syne si misnøye på. Dette gjorde norske forfattarar i stor grad. Nokre våga å ope kritisere tyskarane, og skreiv om at andre tider snart måtte råde. Andre var meir forsiktige i sine skriverier. Alle visste dei at om kritikken mot tyskarane var sterk nok, kunne dei misse livet. Ingeborg Refling Hagen skreiv om dansketida, og fekk skriveforbod. Kvifor? Jau, når ho skreiv om danske futar som pinte ut det norske folk, ja, så forstod alle at ho samanlikna dei med tyskarane.

” Kom vestanstorm, på breide vengjer frå salte vestersjø,
kom varm og våt og mektig til landet under snø.
Her tyngjer fonn, her stengjer svell –
Kom vestanstorm, med døn og smell
og føys den kalde klaken frå gråberg og frå bø.”
(Rangvald Vaage)

Tyskarane forstod ikkje at lyrikaren Rangvald Vaage her vil ha ein invasjon frå vest med norske og britiske styrkar!

Mange likte å lese Johan Borgen sine små artiklar i ”Dagbladet”. Her forsikra han lesaren om at alt var bra og normalt i Norge etter at tyskarane hadde kome til landet. Folk flest forstod at han eigentleg fleipa med alt tyskarane prøvde å  få til i Norge. Til slutt forstod tyskarane ironien hans, og han vart arrestert. Etterkvart klarte han å røme til Sverige.

Barbra Ring skriv om vestlandshesten -  fjordingen, som kjem seg fram der andre hestar ikkje klarer det i den bratte vestlandsnaturen. Var dette ei uskuldig novelle eller ei skildring av det norske folk kontra tyskarane? Når forfattarane hadde vore ”for sterke” i sin kritikk av tyskarane, måtte dei berre røme unna. Johan Borgen er nemnd, og ved sida av han rømte og Sigurd Hoel, Inger Hagerup og Aksel Sandemose til Sverige (sjå mellomkrigstida!).

Biletboka om ”Snorre Sel” vart raskt forboden av tyskarane. Den kom ut i 1941 og var av Frithjof Sælen. Boka handlar om den vesle selen Snorre som spekkhoggaren Glefs vil ete. Men så kjem kvalrossen Bart og hjelper til.  Denne boka vart populær, men også tyskarane forstod meininga med historia og stoppa heile boka.

Andre forfattarar var meir opne i sin kritikk av tyskarane. Langfredag 1942 gjekk eit skip ut Oslofjorden. Om bord var diktaren Arnulf Øverland. Han var på veg til ein tysk konsentrasjonsleir saman med mange andre nordmenn. Øverland hadde skrive dikt som protest mot nazistane, og han var skarp i kritikken mot deira framferd. Han hadde  stensilert opp desse dikta og delt dei ut til folk. Då vart dei sjølvsagt presenterte i dei illegale avisene, og fleire av dei vart lest opp i dei norske sendingane frå  BBC. Saman med dikta til Nordal Grieg (sjå ovanfor!) var desse viktige for motstandsviljen i Norge. For dette vart han arrestert og sendt til Tyskland.  Øverland fekk tak i ein blyant i cella og skreiv vidare på dopapiret. Han overlevde krigen og vart redda av dei kvite bussane våren 1945.

“Du må ikke sove” av Arnulf Øverland

Motstandsdikt
Dikt var ein fin måte å yte motstand på. Dikt på rim er lett å hugse, så kunne ein kviskre dei vidare. Dikt tek liten plass, då er dei lette å gøyme. Vart nokon teken med ein lapp med dikt på, var det lett å putte den i munnen og svelgje det. Tyskarane fann det ikkje.

At dikt var viktig for motstandsarbeidet forstår ein når ein les Inger Hagerup sitt dikt, Aust- Vågøy, mars 1941:

”De brente våre gårder. De drepte våre menn.
La våre hjerter hamre det om og om igjen.
La våre hjerter hugge    med harde vonde slag:
De brente våre gårder. De gjorde det i dag.
De brente våre gårder. De drepte våre menn.
Bak hver som gikk i  døden,  står tusener igjen.
Står tusen andre samlet  i steil og naken tross.
Å, døde kamerater, de kuer aldri oss”.

Tyskarane hadde sett fyr på fiskeværet Aust–Vågøy  som hemn for allierte aksjonar i Lofoten. Diktet til Inger Hagerup vart spreidd i løynd, og i mørke kveldar las folk dette for kvarandre.

Knut Hamsun
Når ein tek opp norske forfattarar under krigen må ein og ta med Knut Hamsun(1859-1952). Han støtta nazismen og Hitler. I 1920 hadde Knut Hamsun fått Nobelprisen i litteratur, og får du den så er du ein forfattar i verdsklasse. Hamsun hadde fått prisen først og fremst for boka ”Markens Grøde”(1917), som handlar om Isak Sellanraa. Isak Sellanraa er ein einstøing som dyrkar jorda og lever i pakt med naturen. Hamsun kritiserte i denne boka det moderne industrisamfunnet. Han var mot pengar, handel og turisme. Han kritiserte ope engelskmennene, som han meinte var dei som stod bak det moderne samfunnet.

Men i Tyskland fann han ei stor lesarskare til bøkene sine, og her vart han teken i mot som ein viktig forfattar. Og då Hitler kom til makta i 1933, tok Hamsun ope parti for nazismen. Då dei tyske troppene okkuperte Norge, meinte han at nordmennene burde gi opp kampen mot den tyske overmakta, og bli ein del av det tredje riket. I 1943 møtte Hamsun Hitler, men møtet vart ein fiasko. Hamsun prøvde å gjera Hitler merksam på tilhøva i Norge, og på korleis Terboven styrte her i landet. Hamsun var ikkje stø i det tyske språk, og han var nesten døv. Så han fekk ikkje Hitler i tale.

Jan Troell sin film ”Hamsun” (Frå 1995/96) prøver å gi oss eit svar på spørsmåla rundt Hamsun og andre verdskrig. Skodespelarane Max von Sydow og Ghita Nørby gjer filmen svært sjåverdig. Etter krigen gir Hamsun ut boka ”Paa gjengrodde stier” der han  prøver å forklare si rolle under krigsåra, og korleis han opplevde landssvik-oppgjeret mot seg sjølv.

Krigstida i litteraturen
Naturleg nok handla mykje av litteraturen dei første åra etter 1945 om krigen, og heilt fram til i dag kjem det stadig ut nye bøker som omhandlar krigsåra. Bøkene som omhandlar krigen kan delast inn i tre grupper :

1) Psykologiske romanar som handlar om kvifor nordmenn vart nazistar eller gjekk i tysk teneste. Her kan nemnast ”Møte ved milepelen” av Sigurd Hoel og Lillelord-trillogien av Johan Borgen. Andre forfattarar som også skriv om dette emnet er Aksel Sandemose, Ronald Fangen og Kåre Holt. Også dokumentarboka ”Hvem var Henry Rinnan” må plasserast i denne gruppa. Forfattaren, journalisten Per Hansson, prøver å forstå den psykologiske bakgrunnen for ein av dei verste norske torturistane i tysk teneste.

2) Meir eller mindre biografiske eller dokumentariske romanar og forteljingar om korleis folk hadde det under krigen,. ”Englandsfarere” av Sigurd Evensmo vart på nokre månader ein salgssuksess, og den boka er filma. Torborg Nedreaas og Sigurd Hølmebakk skriv begge om korleis krigskvardagen var.

3) Den største og mest populære gruppa, er dagbøker og sanne historier om kamphandlingar og opphald i fangeleirar og konsentrasjonsleirar. Menneske som hadde opplevd  kamphandlingar, vore med på sabotasjeaksjonar eller flyktningtransport  skreiv om det dei hadde vore med på, eller dei fekk andre til å hjelpe seg med skrivinga.

Ei av dei mest leste bøkene  ”Ni liv” av David Horwath, er forteljinga om motstandsmannen Jan Baalsrud si flukt frå tyskarane. Boka er filma, og filmen vart nominert til Oscarprisen. Filmen vart i 1991 kåra til ”tidenes beste norske film”. Journalisten Per Hansson skreiv også historia til familien Morset, som var aktive motstandsfolk i Trøndelag under krigen. ”- og tok de enn vårt liv ” heiter boka. ”Det største spillet” om motstandsmannen Gunvald Tomstad, og ”Hver tiende mann måtte dø ” er også bøker skrivne av Per Hansson. Den siste handlar om norske sjøfolk sin innsats under krigen.

Det vart skrive dagbøker under krigen. Ei ung jødejente kom frå Austerrike til Norge i 1939. Ho heitte Ruth Maier, og ho skreiv om opplevingane sine i Oslo. Då tyskarane arresterte norske jødar var ho mellom dei. Ho vart myrda i ein tysk konsentrasjonsleir. Etter krigen  vart dagboka hennar offentleggjort. Ei gripande bok er ”Petter Moens dagbok”. Han sat i einecelle og skreiv dagboka si på dopapir. Den vart funnen i cella hans etter krigen, men då var Petter Moen død under ein fangetransport til Tyskland.

Den best kjende dagboka frå  krigen er ”Anne Franks dagbok”  Det er historia om den jødiske jenta Anne Frank frå Nederland. Ho måtte gøyme seg for tyskarane, og saman med fleire andre i same situasjon, gøymde dei seg på eit loft i Amsterdam då jødeforfølgingane tok til der i 1942. Her levde dei i to år til dei vart oppdaga av nazistane og sendt i konsentrasjonsleir. Anne Frank vart sendt til leiren Bergen – Belsen, der ho døydde to månader før Nederland vart fritt.’

Tarjei Vesaas sin roman ”Huset i mørkret”, som kom ut i 1945, er og ei skildring av krigsåra i Norge. Gjennom symbolbruk vil han få fram situasjonen i landet vårt desse fem åra. Huset har mange rom, korridorar og kjellarar. Lysande pilar viser veg til midten av huset. I midten bur makthavarane, dei namnlause. I huset bur og motstandsfolk, og mellom dei råder avmakt og angst. Dei kjenner at huset skjelv og knirkar av ein lydlaus storm.

Gjennom heile krigen las nordmenn mykje, og leselysta minka ikkje då freden kom. Alt i 1945 kom det ut 500 skjønnlitterære bøker av norske forfattarar. I 1939 var talet berre 250. I 1946 kom det ut 570 norske bøker. Det er eit svært høgt tal.

[Same periode Verda]

[Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
Redaktør: Åshild Støbakk
Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04