Historie - Etterkrigstida i Norge (1945-60)

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

VIKTIGE HOVUDMOMENT FRÅ PERIODA:

Då krigen var over, stod store oppgåver i kø for landet vårt. Dei krigsherja strøka i landet måtte byggast opp att. Finnmark, Nord-Troms og ei rekkje byar og tettstader var øydelagde. Det var husmangel over heile landet. Kommunikasjonsmidla var nedslitne, det same var heile vårt produksjonsapparat – dvs. all vareproduksjon – og alle varelager var tomme. Det gjekk lang tid før folk i landet kunne kjøpe det dei ville. Varemangelen var så stor at det var rasjoneringskort på nesten alle varer: kjøt, fisk, mjølk, ved, klede, sko, tobakk og brennevin.

STIKKORD:
  • Marshallhjelpa
  • Arbeiderpartiet
  • Norsk utanrikspolitikk
  • Økonomi og arbeidsliv
  • Industrien
  • Skipsfarten
  • Jordbruket
  • Fråflytting
  • Skogbruk
  • Fiskeri
  • Bil frå 1948 henta frå www.bilhistorie.no!Dei siste rasjoneringane på matvarer vart oppheva i 1952, men for andre varer gjekk det enno lenger tid. Bilar kunne ein ikkje kjøpe fritt i Norge før i 1960. Så då den første båten med bananar la til kai i Oslo etter krigen, var den mest populære songen i Norge. ”Det kommer en båt med bananer”. 

    Regjeringa førte ein reguleringspolitikk, der verkemidla var, ved sida av rasjoneringa, import- og eksportkontroll, valutastyring og priskontroll. Det største problemet for staten, kommunene, bedrifter og einskildpersonar var å skaffe pengar til all investering som måtte til.

    MarshallhjelpaKlikk her for å kome til ei informasjonsside om han som er opphav til navnet Marshall-hjelpa!
    Marshallhjelpa frå USA (sjå historie verda) hjelpte oss å bygge opp att landet. Vi fekk 2500 millionar kroner frå  USA i perioden 1948-1951. Då hjelpa kom var Norge i store økonomiske vanskar, men etter fem år var ”bedrifta Norge” på fote att og på full fart framover. Så utan denne hjelpa hadde utviklinga i Norge i åra etter krigen gått mykje saktare.

    Marshallhjelpa, og dei vilkåra som var knytt til denne hjelpa, førte likevel til politisk debatt. Dei politiske partia hadde ulike syn i saka, og skillelinjene gjekk mellom høgre- og venstresida i norsk politikk.

    Arbeiderpartiet og landsfaderen
    Arbeidarpartiet kom i regjeringsmakt i 1935, og Londonregjeringa under krigen var og ei Arbeidarparti-regjering. Då krigen var slutt, var det seks politiske parti i Norge: Arbeidarpartiet og Norges Kommunistiskeparti på den sosialistiske sida, og Høgre, Venstre, Bondepartiet (seinare SP) og Kristeleg Folkeparti. Dei første månadene etter frigjeringa vart landet styrt av ei samlingsregjering, leia av Einar Gerhardsen. Han var frå Arbeidarpartiet og hadde spela ei viktig rolle her heime under krigen. Hausten 1945 vart det halde val, og Arbeidarbartiet vann valet og sat med regjeringsmakta heilt fram til 1965. Fram til 1961 sat dei med reint fleirtal i Stortinget. I 1963 miste dei regjeringsmakta, men berre for ein periode på tre veker (sjå  Kings Bay-saka).

    Klikk for større bilete av Einar Gerhardsen!Einar Gerhardsen var statsminister i Norge i nesten 17 år. Unnateke ei periode på 1950-talet. Han er den politikaren som meir enn nokon annan har prega norsk etterkrigstid. I og med at Arbeidarpartiet hadde Stortingsfleirtalet bak seg, kunne partiet åleine utforme norsk politikk, og når Gerhardsen sat som partileiar, forstår vi at han har hatt mykje å seia for utforminga av politikken.

    Statistisk Sentralbyrå sine nettsider!

    Klikk her for å kome til historiske tabellar og oversikter over vala frå 1945 og fram til i dag!

    Norsk utanrikspolitikk
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Trygve Lie!
    Aldri meir 9.april. Dette var synet til mange i Norge etter krigen. Norge måtte ikkje bli teke på senga ein gong til. Arbeidarpartiet sin utanriksminister under krigen, Trygve Lie, fekk jobben som FN sin første generalsekretær. I dei første åra etter krigen, satsa Norge på FN som garantist for fred.

    Norge hadde sterke band både til Storbritannia (krigssamarbeid), USA (Marshallhjelpa) og til Sovjetunionen (krigssamarbeid) etter krigen. Etter som åra går ser ein at det har utvikla seg til strid mellom USA og Sovjetunionen. Den kalde krigen hadde teke til. Spørsmålet blir no: Korleis skulle norsk utanrikspolitikk vera?

    I 1948/49 vart det diskutert både eit nordisk samarbeid og eit NATO-samarbeid. Det nordiske forsvarssamarbeidet vert etter kvart lagt bort. Sverige var eit nøytralt land, som ikkje ville ha tilknyting til anna vestleg forsvarssamarbeid, og Finland hadde ein særavtale med Sovjetunionen. Norge, og særleg Nord-Norge, har ei geografisk plassering nær Sovjetunionen som gjorde at Norge valde å gå med i NATO-samarbeidet. Dei internasjonale konfliktane i desse åra gjorde og at Norge valde NATO. (Sjå Historie verda) Utanriksminister Halvard Lange leia dei norske forhandlingane, og då NATO-pakta tok til å gjelde 24.august 1949, var både Norge og Danmark med der.
    Klkk her for å kome til NATO sine offisielle internettsider!

    Norsk tryggingspolitikk har vore bygd på prinsippa om avskrekking og neddemping. Eit sterkt forsvar og medlemskap i NATO skulle skremme Sovjetunionen frå å gå til åtak på Norge. Neddempinga går ut på at Sovjetunionen veit at Norge ikkje gir nokon løyve til å byggje framande basar på norsk jord, og at det heller ikkje skal vera atomvåpen på norsk jord i fredstid. Dette vart kalla basepolitikken. Diskusjonen om norsk NATO-medlemskap har halde på heilt til i dag.

    Økonomi og arbeidsliv
    rasjoneringa var over tidleg på1950-talet, var kjøpelysta stor. Folk handla mat, klede og kjøkkenreiskapar som aldri før. Det å få eit kjøleskap inn på kjøkkenet vart eit storhende i dei fleste familiar. No var det slutt på lunka mjølk med fløteklumpar i. Utover på 1950– og 1960- talet skjedde det ei storomlegging på dei fleste kjøkken. Kjøleskap, vaskemaskin, miksmaster og betre komfyrar gjorde husarbeidet lettare. Kvinnene sin arbeidssituasjon i heimen vart etter kvart lettare, men framleis brukte kvinnene like mykje tid til dette arbeidet. Den nye støvsugaren skulle også brukast! På noko lengre sikt fekk kvinnene frigjort meir tid. Skular, sjukehus og aldersheimar tok over ein del av kvinnene sitt tradisjonelle omsorgsarbeid. Nye offentlege barneparkar og barnehagar gjorde det etterkvart mogeleg for kvinnene å ta del i yrkeslivet.
    Skriv frå Samferdsledepartementet i 1948!


    Etter kvart auka varestraumen, og sal og marknadsføring vart viktige delar av dagleglivet. Dei aller første supermarknadsbutikkane kom til. Det første nummeret av ”Forbrukerrapporten” kom uti 1958. No var det ikkje lenger spørsmål om du fann ei vare i butikken, men at du valde rett vare.

    Sjå bilete frå Teknisk museum i Oslo si historiske camping-utstilling!Etter kvart som folk fekk meir pengar mellom hendene, begynte dei å bruke pengar på ferie og fritid. Mot slutten av 1950-talet og utover i 1960-åra vart det moderne å dra på campingtur.

    No fekk fjernsynsapparatet heidersplassen i mange norske stover. I 1960 starta dei første ordinære fjernsynssendingane i Norge. Signala nådde ut til 6000 apparat. Fem år seinare var talet oppe i 400000!

    Bilete frå Norge sin første drabantby - Lambertseter!Som sagt var bustadmangelen stor over heile landet. Då Husbanken vart skipa i 1946, sette det fart i husbygginga. I Oslo gjekk OBOS / (Oslo bolig- og sparelag) i gang med å planlegge nye bustadfelt. I 1958 stod den første drabantbyen ferdig på Lamberseter.

    Ved sida av Husbanken vart også Postsparebanken og Statens lånekasse for utdanning skipa. Desse tiltaka skulle sjølvsagt hjelpe folk, men det var og viktig for staten å skaffe seg kontroll med utlån av pengar. Husk at Norge framleis var i ei oppbyggingsfase etter krigen, og at det var amerikansk Marshallhjelp som låg bak all framgang.

    Norsk industri produserte varer som aldri før, skipsfarten gjekk godt, jordbruket utvikla seg, skogane vart betre utnytta, og store fiskemengder fanst i havet.

    Industrien
    Klikk på bilete for å sjå eit større bilete av A/S Norsk Jernverk!
    Det store stridsspørsmålet i tida etter krigen var: I kor stor grad skulle staten eige og drive industriverksemder? Staten eigde fleire av dei store industriverksemdene i Norge. Staten var eigar av aluminiumsverka i Årdal og i Sunndal. Det same var tilfelle for jernverket i Mo i Rana. Etter kvart overtok staten også store aksjepostar i Norsk Hydro og i A/S Sydvaranger gruver. Det var strid mellom venstresida og høgresida i norsk politikk om dette spørsmålet.

    Etterkvart som verdshandelen auka, vart konkurransen hardare. Handelsorganisasjonar som EF og EFTA vart oppretta (sjå Historie verda). Dette får følgjer også for norsk industri, som vert organisert i større einingar for at effektiviteten skulle bli større. Dei multinasjonale selskapa finn ein etterkvart også i Norge. Slike selskap skaffa råvarar, teknikk og marknader til norsk industri, t.d. i aluminiumsindustrien. Norge skaffa billeg elektrisk kraft til produksjonen.

    Fleire norske industrigreiner fekk etterkvart problem, omstilling og konkurranse gjorde det etterkvart vanskeleg for skotøy- og tekstilindustri. Staten prøvde og å  hjelpe privat industri for at den økonomiske veksten skulle skje raskt. Dette gjaldt særleg skipsfart og kraftkrevjande industri. På 1950-og 1960-talet voks talet på skipsverft raskt. På Sunnmøre har vi sett kor viktig verftsindustrien har vore, heilt frå mellomkrigstida og fram til i dag.

    I 1951 vart ”Nord-Noreg” planen vedteken. Den gjekk ut på å  støtte industri som ville etablere seg i Nord-Norge. Eit fond på 200 millionar kroner vart stilt til rådvelde, pluss spesielle skattereglar for industri i nord. I 1960 kom og lova om Distriktsutbyggingsfondet, som samla all støtte til distrikta i eit fond. Det var stor semje i Stortinget om etableringa av dette fondet.

    Skipsfarten
    Mellom 1949 og 1951 var det ikkje lov for norske reiarar å bygge skip i utlandet. Staten måtte passe på at underskotet på betalingsbalansen med utlandet ikkje vart for stor. Etter 1951 vart norske skip bygt både i utlandet og her heime. Norsk skipsfart har til alle tider vore avhengig av internasjonale konjunkturar, og etterkvart vart skip til å frakte olje med stadig viktigare. Skipa vart større og mannskapa mindre. Inn på 1960-talet  begynte norske reiarar å bygge supertankarar heilt opp til 500000 tonn. Med dei store skipa auka faren for oljekatastrofer.
    Klikk her for å sjå eit større bilete av dette cruiseskipet frå 1966!


    I etterkrigstida har den norske delen av all handelsflåte vore på ca.10 %, og dei norske reiarane har vore flinke til satse på spesialskip for å  vera med i marknaden. Etterkvart har talet på norske sjøfolk stadig minka sjølv om nye velferdsordningar stadig har kome til. Utviklinga har gått mot mange utanlandske sjøfolk og norske offiserar.

    JordbruketBilete frå ein gard på Godøya ved Ålesund i gamle dagar!
    Utover på 1950-talet begynte traktoren og mjølkemaskinene å gjere sitt inntog i jordbruket, og i dette tiåret vart maskinparken  fordobla. Etterkvart vart dyra heilt borte frå mange gardsbruk, og ein seier at jordbruket vart mekanisert og spesialisert. Bøndene spesialiserte seg på eitt eller få produkt. Nokre vart mjølkeprodusentar, andre dyrka korn og andre att vart kjøt- og fleskeprodusentar. Slik spesialisering førte til at talet på arbeidskraft i jordbruket minka, men overskotet av arbeidskraft gjekk til industrien.

    Dette var mønsteret på 1950- og 1960-talet. Rundt 1950 var 20% av den yrkesaktive befolkninga sysselsette i jordbruket, medan i dag er talet ca. 4 %. Ei slik spesialisering innan jordbruket var heller ikkje tilfeldig, for staten støtta ei slik utvikling gjennom å gi økonomiske støtteordningar for denne utviklinga. Lønnsemda i jordbruket vart  halden oppe ved subsidiar og støtteordningar. I heile etterkrigstida har talet på gardsbruk gått drastisk ned, sjølv om ny dyrkingsjord har blitt broten opp, silo, kraftfor, kunstgjødsel, avlsarbeid med husdyr, foredling av kornsortar har gitt høgare produktivitet i jordbruket. Det er småbruka som har vorte lagde ned, og dermed er det større bruk som er mønstret. Samtidig har landbruksnæringa bygt ut organisasjonar til å ta seg av kjøp og sal, slik som meieri, fleskesentralar, eggsentralar og grønsaksentralar. Også når det gjeld innkjøp av fôr og maskiner, har bøndene organisert felles innkjøp.

    Det har vore eit statleg mål etter krigen å halde oppe ein viss mat- og kornproduksjon her i landet. Det med tanke på sjølvberginga i ein krigs- eller krisesituasjon.

    Fråflytting
    Utviklinga både i primærnæringane (jordbruk, fiske og skogbruk), industrien (sekundærnæringane) og i service-yrka (tertiærnæringane) har ført med seg endring i busetjingsmønsteret. Talet på sysselsette i primærnæringane har gått sterkt ned. Særleg ungdommen fann det vanskeleg å skape seg ei framtid på bygdene. Arbeidsplassar, kommunikasjon og tenesteytande tiltak  mangla.

    Utover på 1950- og 1960-talet satsa styresmaktene meir på å opprette store bygdesenter der tilboda fanst, enn å gi folk eit tilbod der dei budde. Ungdom frå utkantstrok i Nord-Norge og på Vestlandet flytta ofte til Oslo-området. Oslo vart mellom anna den kommunen i Norge som hadde flest samiske innbyggjarar. Dei som vart verande att på bygdene, vart ofte dag- eller vekependlarar til større sentra. Korkje Nord-Norge planen eller Distriktsutbyggingsfondet  endra det faktum at mange flytta frå distrikta.

    SkogbrukKlikk på bilete for å sjå ein større versjon på www.skoginfo.no!
    Frå slutten av 1950-åra vart motorsaga teken i bruk i skogbruket, og hesten avløyst av traktor og lastebil. Maskiner som feller, kappar, kvistar og barkar gjer i dag den jobben som tidlegare vart gjort for hand. Den gamaldagse tømmerfløytinga er det slutt på, og tog og lastebilar har teke over tømmertransporten. Mekaniseringa førte til at mange skogsarbeidarar måtte finne seg anna arbeid. I dag er det berre ca. 6000 personar som har skogen som heiltidsarbeidsplass.

    Ofte er skogbruk ei tilleggsnæring til jordbruket. Skogbruket er viktig for norsk eksportindustri, som produksjon av papir, tremasse og møblar.

    Fiskeri
    Fisket har til alle tider vore ein sentral næringsveg for heile norskekysten. Midt på 1950-talet gjekk det føre seg eit eventyrleg vintersildfiske utanfor Mørekysten. Silda forsvann delvis på grunn av overfiske, men i dag er den komen tilbake, sjølv om mengdene er mindre.

    Frå Alnesfiske på Sunnmøre!Overfiske og tildeling av fiskekvoter har etterkvart vorte viktige stikkord for norsk fiskeripolitikk. Etter krigen fekk fiskarane mange nye hjelpemiddel. Garn og snurpenot vart betre, og ekkolodd og asdic(sonar) auka fiskemengdene. Djupfrysingsteknikken gjorde det lettare å ta vare på og foredle fisken. På land vart det bygt filetanlegg, fiskemjøl- og fiskeoljefabrikkar. I dag utgjer fiskarane berre 1 % av vår yrkesaktive befolkning, men fisk og fiskeprodukt er i dag ei av dei viktigaste eksportvarene for landet vårt. Utan fiskeria ville livsgrunnlaget vera borte for svært mange menneske langs kysten, og fråflyttinga ville ha vore mykje større. Fiskeflåten har endra seg etter kvart og i dag går mykje av fiskeria føre seg langt til havs.

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 10.01.04