Kunst og design - Norge 1945-60

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

BILETKUNST I ETTERKRIGSTIDA:

I tida etter krigen var det ein voldsom kamp kring den abstrakte kunsten. Slik kunst kan vere nonfigurativ eller vere oppbygd av formale verkemiddel. Dei kunstnarane som arbeidde med eit abstrakt formspråk, ønska at bileta skulle verke på tilskodaren som musikalske uttrykk. Men kunstnarane kjempa for å nå fram med det abstrakte måleriet i Norge.

Inger Sitter henta impulsar frå popkunsten. I ein periode var ho særleg inspirert av Robert Rauschenberg. Ho studerte i Paris rundt 1950 og fekk interesse for abstrakt kunst. Etter kvart engasjerte ho seg i debatten i Norge. Inger Sitter var festspelutstillar i Bergen i 1966. Sitter hadde utstilling saman med Carl Nesjar, Halvdan Ljøsne og Gunnar S. Gundersen med fleire.

STIKKORD:
  • Inger Sitter m.fl.
  • Utsmykking Oslo Rådhus
  • Skulptur
  • Arnold Haukeland
  • Arkitektur
  • Bustadbygging
  • Funksjonalistane
  • Tre som byggjemateriale
  • Sverre Fehn
  • Knut Knutsen
  • Design
  • Scandinavian Design
  • Christian Dior
  • Ungdomsklede
  • Strikkeklede
  • Vinter-OL 1952
  • Gundersen representerer ei anna abstrakt retning som vert kalla hard edge-kunst. Denne kunstforma påverka minimalistane. Les meir om dette i neste periode.

    Halvdan Ljøsne, Roar Wold, Lars Tiller og Håkon Bleken var medlemmar i ei gruppe som arbeidde med eit abstrakt formspråk i Trondheim. Dei bygde opp biletet av firkantar. Denne kunsten vert omtala som abstrakt geometrisk kunst.

    Utsmykking i Oslo Rådhus
    15. mai 1950 var det offisiell opning av det nye rådhuset i Oslo på same dag som byen hadde 900-årsjubileum. Rådhushallen har eit stort areal som er utsmykka av fleire kjende kunstnarar. Dei henta motiv frå norsk historie, kultur og arbeidsliv og dei illustrerte hendingar frå krigen. Å dekorere offentlege bygg var ein måte å nå folket på. Det var særs viktig for sosialt engasjerte kunstnarar.
    Klikk her for å sjå ein større versjon av Oslo Rådhus!


    Alf Rolfsen har måla freskomåleri (murmåleri) av Sankt Hallvard. Legenda om Sankt Hallvard er eit gjennomgangsmotiv i utsmykkinga. Ei frise (remse) med motiv henta frå norske næringsvegar og okkupasjonsfrisa er freskar måla av Rolfsen.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av måleriet til Alf Rolfsen i Oslo Rådhus!


    Henrik Sørensen har måla Nord-Europa sitt største store oljemåleri i hallen. Motivet er ”Folket i arbeid og fest”.
    Klikk på bilete for å sjå større versjon av dette kunstverket av Henrik Sørensen og fleire!


    Per Krogh har dekorert eit av romma i tilknyting til bystyresalen med motiv frå by og land i dei ulike årstidene. Arbeidet er prega av forteljeglede og det er rikt på detaljar. Krogh har hatt fleire offentlege utsmykkingsoppdrag.

    Dagfinn Werenskiold har laga ei frise (remse) av kvadratiske relieff i tre der han har skore ut motiv frå norrøn historie. Vi finn mellom anna Tor, Odin, Balder og Sleipner som motiv. Frisa vert kalla Yggdrasil (livstreet). Frisa er måla i sterke fargar.

    Minnedagen til Sankt Hallvard er 15. mai, same dagen som rådhuset i Oslo vart offisielt opna. Denne dagen er oftast merka på primstaven.

    Skulptur
    Statua av Kristoffer Randes i Ålesund!Arnold Haukeland har vore ein frontfigur innafor det abstrakte formspråket i norsk skulptur. Han har eksperimentert og uttrykt seg i mange ulike materialer. I 1945-1946 var han elev av Per Palle Storm og Stinius Fredriksen og seinare studerte han i Italia, Frankrike og Spania. I 1951 laga han eit monument over Kristofer Randers i Ålesund. Ein ivrig fjellvandrar og forfattar av ei reisehandbok for Sunnmøre. I dag står Randers-monumentet vendt mot Sunnmørsalpane ved fjellstova på Aksla.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av lydskulpturen ved Storedal kultursenter! Haukeland laga fleire større arbeid. "Air" (1961) er ein abstrakt skulptur i rustfritt stål som står ved universitetet på Blindern i Oslo. Det blir sagt at studentane ved universitetet kallar skulpturen for "eksamenskandidaten" av di den har mange hol, men likevel står, akkurat slik som studentane sjølve. Lydskulpturen "Ode til lyset" (1968) i Storedal har litt av Austfold-landskapet i seg. Den minner om hender som strekke seg mot himmelen og kan kanskje samanliknast med eit musikkinstrument. Skulpturen er utført i stål og betong, eit materiale i samsvar med formspråket.

    Arkitektur
    Då krigen var over i 1945, var gjenoppbygging av landet viktigare enn nytenking i arkitekturen. Bustadsituasjon i Norge vart oppfatta som kritisk. Med bustadmangelen frå mellomkrigstida, liten byggeaktivitet under krigen og store øydeleggingar som følgje av bombing og brann, var det blitt eit underskot på om lag 100 000 bustadar.

    Bustad som satsingsområde
    Tida etter andre verdskrig var utbygging av bustadar eit satsingsområde. Norge har tradisjonelt hatt ein politikk basert på at alle skal eige sin eigen bustad. Takka vere Marshallhjelpa kom arbeidet raskt i gang. Politikarane såg på sosial velferd og økonomisk vekst som to sider av same sak. Lån til bustad etter behov vart viktig for at alle skulle ta del i velferdsutviklinga. Husbanken kom i 1946 og dei fleste husa vart finansierte gjennom den statlege banken.

    Funksjonalistane i 50-åra
    Arne Korsmo var ein av dei leiande funksjonalistiske arkitektane i norsk arkitektur til langt inn i 60-åra. Han var ein av initiativtakarane til PAGON (Progressiv Arkitekt Gruppe Oslo Norge) ei gruppe arkitektar som ville ta opp igjen dei eigentlege ideane til funksjonalismen og vidareføre desse. Sverre Fehn, Geir Grung, P.A.M. Melbye og Christian Norberg-Schulz var med i gruppa.

    Rundt 1950 arbeidde fleire norske arkitektar med dei same problemstillingane som arkitektar i til dømes USA. Der var to av dei mest kjende arkitektane i det tjuande århundre framleis aktive: Frank Lloyd Wright og Mies van der Rohe. Ifølgje ein norsk arkitektur historikar kom desse to til å påverke to ulike retningar som også fekk stor innverknad på norsk etterkrigsarkitektur.
    Frank Lloyd Wright står bak det kjente bygget Falling Waters - klikk for større bilete!


    Frank Lloyd Wright var eksponert for ei organisk retning, der bygningane skulle tilpassast miljøet og baserast på bruk av naturlege materialar.

    Mies van der Rohe var eksponert for ei teknologisk retning. Han var oppteken av at form og funksjon skulle reduserast til stram romstruktur, medan bygget elles skulle vere systematisert etter tekniske kriteria. Kjell Lund og Niels Slaatto står bak fleire byggverk i Norge som representerer den teknologiske retninga.

    Erling Viksjø utvikla ein eigen teknikk, den såkalla "naturbetongen". Eit byggjemateriale som vart produsert ved hjelp av singel og mørtel (sementblanding) som blei pressa saman til forskala former.

    Tre som byggjemateriale
    Utover på 50-talet fortsette funksjonalismen å utvikle seg i arkitekturen. Nye materialar som stål, glas og betong som kom med funksjonalismen i mellomkrigstida, vart helsa velkommen. Dei norske arkitektane tilpassa funksjonalismen til norske forhold mellom anna ved å bruke tremateriale og naturstein. Kanskje mest til mindre hus og hytter. Dei fekk form som ein kube med store vindaugsflater i fasadane. Sjølve planløysinga var avhengig av funksjonen. Først måtte ein finne ut kva romma skulle brukast til og så kunne konstruksjonen setjast i gong.

    Sverre Fehn er ein kjend norsk arkitekt som viser at han har eit spesielt forhold til tre som byggjemateriale. Han nyttar det mjuke, varme i ein trevegg framfor det harde, kalde i ein murvegg der forholda ligg til rette for det.

    Klikk her for å sjå interaktiv film frå Domkirkeruinene på Hamar!I 1958 deltok Fehn på verdsutstillinga i Brussel med ein paviljong i tre, Paviljongen fekk tittelen, "Ein draum om treet". Den var konstruert i laminert tre – det vil seie limt tre. Den samme konstruksjonsmåten kan vi sjå på Domkirkeodden i Hamar, her kombinert med naturstein, glas og betong.

    Sverre Fehn har teikna Bremuseet i Fjærland (1995) og Aukrustsenteret i Alvdal (1996)
    Kva trur du er årsaka til at arkitekten har valt så ulike materialer i desse to byggverka?

    Knut Knutsen (1903–69) var arkitekt og ein stor beundrar av den unge Sverre Fehn. Begge to brukte tre som byggjemateriale, men med svært ulike uttrykk. Frank Lloyd Wright sine idear om bruk av naturlege materialer og bygningane sitt forhold til naturen harmonerte fullt ut med Knut Knutsen sine holdningar.

    Knutsen henta impulsar frå gamle norske trehus, japanske papirhus og landsbyane i middelhavslanda. Han var oppteken av at bygningane skulle gå i ett med naturen for å skjemme minst mogleg. Dette kan vi sjå i hans eige sommarhus i Portør. Huset viser nesten ikkje i det sårbare kystlandskapet. Mange besøkande har leita etter huset utan å finne det.
    I Holmen kyrkje ser vi også samspelet mellom natur og arkitektur. Bygget si takflate folder seg utover mot sidene og går sakte mot bakken. Kyrkja ser ut til å "kvile" mot terrenget.

    Per Cappelen og kona hans Molle, var elevar av Knut Knutsen. Dei brukte tre både i interiør og eksteriør. I 1964 fekk dei Treprisen, ein pris som vart oppretta for å oppmuntre arkitektar til å bruke tre som byggjemateriale etter gamal skikk. Ekteparet fekk prisen mellom anna på grunn av interiøret i Brumunddal kyrkje.

    Design
    I 1950-åra skulle særleg kjøkkenet ha eit lettstelt og praktisk interiør. Dei daglege gjeremåla til husmora var viktig å fokusere på når eit nytt kjøkken skulle planleggjast. Ho skulle ha kort avstand til dei ulike aktivitetane. Respatex var det nye materialet til benkar og bordplater. Mange husmødre gledde seg over ei glatt respatexplate framfor ei bordplate i tre.

    Scandinavian Design
    Dette var eit uttrykk som vart brukt om interiørstilen på 50-talet. På møbelfronten var Scandinavian Design eit kvalitetsmerke som garanterte for god form og funksjon. Møbeldesigneren Alf Sture nytta fletta sjøgras i stolrygg og sete i ein stolmodell. Ein annan kjend formgivar var Sven Ivar Dysthe. Han utforma ein brukarvennleg stablestol.

    Designeren Tias Eckhoff utførte fleire oppdrag for Porsgrund Porselensfabrikk. I 1952 designa han mellom anna serviset "Det riflede". Han brukte reine former og einsfarga dekor. Han teikna stålbestikk for Norsk Stålpress. Det populære stålbestikket "Maja" viser at dei funksjonelle krava i denne perioden kunne føre til god form.

    Glasdesigneren Hermann Bongard og metallkunstnar Grete Prytz Kittelsen var aktive designerar i trå med ideala til Scandinavian Design.

    Christian Dior
    New Look-stilen dominerte motebiletet i tida etter krigen. Ein kjole med trongt liv og med vidde i skjørtet var typisk for den nye stilen. Dersom du har brudebilete frå 1950 eller utover mot 1960-talet vil brudekjolen mest sannsynleg vere i New Look-stil. Denne moten kom frå Paris og Christian Dior. Han dreiv eit motehus der fleire unge designerar fekk opplæring, mellom anna Per Spook frå Norge.

    Ungdomsklede
    Før 1950 var det heilt uvanleg å snakke om ungdomsklede her i landet. Men på 50-talet markerte ungdommane seg som eiga gruppe og fekk sin eigen stil. Den nye klesmoten var ein del av den nye ungdomskulturen som kom frå USA og England, saman med ein ny ungdomslitteratur, eigne vekeblad for ungdom og ikkje minst pop- og rockemusikk.Klikk her for å sjå fleire bilete av Elvis Presley!

    For gutar vart det moderne å gå med blazer og grå bukse. Jentene brukte vide skjørt med stiva underskjørt eller piratbukser. Cardigansett (genser og jakke) i ein pastellfarge var også moderne. Eller det kunne vere skinnjakke og jeans til begge kjønn. Elvis Presley og James Dean var dei store idola for gutar.

    Strikkeklede
    Unn Søiland Dale har vore med på å gjere norsk strikketradisjon internasjonalt kjend. Norske strikkegenserar med eskimomønster vart vist i utanlandske moteblad på 50-talet. Dale såg eit foto av eskimodrakter dekorerte med kragar laga av glasperler i mange fargar. Det inspirerte designeren til å lage ein genser med same uttrykk. Det vart eskimogenseren. Genseren hadde mønstra berestykke, tydeleg inspirerte av dei grønlandske perlekragane.

    Vinter-OL 1952
    Mariusgenseren vart laga til dei olympiske leikane i Oslo. Genseren fekk namn etter slalåmkøyraren Marius Eriksen og er designa av Unn Søiland Dale. Folkedrakter og bunader var utgangspunktet til mønsteret.

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 10.01.04