Historie - Etterkrigstida i verda (1945-60)

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

DEN KALDE KRIGEN:

Å ta for seg etterkrigstida kan vera vanskeleg. Det er mange brikker i puslespelet som skal på plass før ein har den fulle og heile oversikt. Grovt sett så varer den kalde krigen heilt fram til Berlinmuren sitt fall, men det vert eit for stort historisk sprang på ein gang.

For å gi ei god oversikt, så kan ein dele inn utviklinga i fleire periodar. For å gi ei heilskap over perioden 1945  - 1990, så kan ein gå nærare inn i følgjande  periodar: 1945  - 1960, 1960 -  1980, 1980  - 1990. Vi starter med 1945-60!

Europa vert delt
I mai 1945 møttest Churchill, Roosevelt og Stalin i byen Jalta på Krim-halvøya i Sovjetunionen. Her diskuterer dei korleis alliert politikk skal vera etter at Tyskland har kapitulert, for at Tyskland taper krigen er klart på dette tidspunkt -  det er berre snakk om tid.

STIKKORD:
  • Europa vert delt
  • FN
  • Opptrapping til kald krig
  • Tsjekkoslovakia 1948
  • Berlinblokaden
  • NATO
  • Warzawapakten
  • Europeisk samarbeid
  • Fellesmarknaden - EF
  • EFTA
  • USA
  • Sovjetunioen
  • Storbritannia
  • Frankrike
  • Tyskland
  • Kina
  • India og Pakistan
  • Midt-Austen
  • Koreakrigen 1950-53
  • Opprør Aust-Europa
  • Alle dei tre leiarane ser på Europa som sitt interessefelt, og deler Europa mellom seg.Ein kan vel seia at USA og Storbritannia har noko lunde samanfallande interesser. Det er her Churchill for første gang lanserer ordet jernteppet om ei då tenkt europeisk grense.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Winston Churchill!


    Krigen førte med seg at styrkeforholda i verda endra seg. Før krigen hadde ein rekna med sju stormakter: USA, Storbritannia, Frankrike, Tyskland, Italia, Sovjetunionen og Japan. Men etter krigen tok ”supermaktene” USA og Sovjetunionen over makta som før var delt mellom fleire land. Dette skiftet i ”maktmonopol” er slutten på Europa si leiande rolle i verdspolitikken.

    FN
    Alt i april 1945 vart det halde ein konferanse i San Francisco. Her møtte representantar for alle dei landa som var i krig med Tyskland. Pluss utsendingar også frå Tyskland sine allierte. Målet for konferansen var å halde fram med arbeidet som var starta med Folkeforbundet etter første verdskrig. Fred, rettferd, fridom og menneskerettar var stikkord for samtalane.

    Klik her for å sjå eit bilete av FN-bygninga!


    Den nye organisasjonen fekk namnet United Nations Organization, som vi kjenner som FN. FN fekk sete i New York og FN-pakta tok til å gjelde den 24.oktober 1945. FN vart organisert i ei hovudforsamling, sikkerheitsrådet og mange underorganisasjonar, som td. UNISEF og WHO.
    Klikk her for å sjå eit større bilete av Trygve Lie, første generalsekretær i FN!


    Nordmannen Trygve Lie vart vald til den første generalsekretæren i organisasjonen. Det er jobben som Kofi Annan har i dag. Eit viktig tilegg til FN-pakta var menneskerettane. FN vedtok desse rettane i 1948.

    Opptrapping mot kald krig
    Dei materielle øydeleggingane etter krigen var store, infrastrukturen var øydelagt over store område og dei fleste landa hadde vanskelege økonomiske kår. Dette førte sjølvsagt til at desse landa måtte avgrense vareimporten sin. USA, som hadde industrien sin i full gang, tapte på dette. Fleire politikarar i USA begynte også å bli redde for at kommunismen skulle få fotfeste i ein stor del av Europa.
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av president Harry Truman!


    President Roosevelt, som døydde før krigen var slutt, vart avløyst av president Harry S. Truman Han lanserte ”Trumandoktrinen”. Skal ein sjå på den som heilskap, så seier vel USA klart frå at dei utropar seg sjølve som verdspoliti mot kommunismen.

    I ”Trumandoktrinen” står: ”USA skal føre ein politikk som skal hjelpe folk som motsetter seg underkuingsfreistnadar frå væpna mindretal eller mot press utanfrå. (Her viser det klart til Sovjetunionen) Eg meiner at slik hjelp bør vera av økonomisk art, for ei slik hjelp har mykje å seia for den økonomiske stabiliteten, og for ordna politiske tilhøve. Kimen  til dei totalitære regima får næringa si frå fattigdom og naud

    Skal ein tyde dette, så seier vel president Truman at om eit land får økonomisk hjelp frå oss, så vil vi unngå at desse landa vert kommunistiske. Trumandoktrinen innleidde ein ny amerikansk utanrikspolitikk. Den var slutten på den amerikanske nøytralitets– og isolasjonspolitikk.

    Klikk her for å kome til ei informasjonsside om han som er opphav til navnet Marshall-hjelpa!


    Den amerikanske utanriksministeren George Marshall la i 1947 fram ein storstilt plan om å få dei krigsherja landa på fote att økonomisk. USA skulle gi økonomisk bistand til alle land, i Europa, som hadde bruk for det. Vilkåra var: ”Dei europeiske landa måtte sameinast om ei økonomisk samordning og ein sams plan for å løyse dei økonomiske vanskane”. Summen som vart lagt fram var over 17 milliardar dollar, og den var tenkt som både lån og gåver. Marshallhjelpa var i stor grad med på å få Europa på fote att økonomisk.

    Men USA tok og vare på eigne interesser gjennom Marshallhjelpa. På denne måten fekk dei Europa som handelspartnar, og kunne stille krav om ein liberal handelspolitikk. Marshallhjelpa var med på å regulere toll og import– og eksportreguleringar.

    Tilbodet om amerikansk økonomisk hjelp gjaldt også Sovjetunionen og dei andre aust-europeiske landa. Men regjeringa i Sovjetunionen takka nei, og påla også dei andre landa under sovjetisk kontroll å seia nei. I Moskva-avisa ”Pravda” stod det: ”Marshallhjelpa er ikkje noko anna enn at ein har teke opp att planen til Truman om å bruke dollar til å utøve politisk press, og ikkje noko anna enn ein plan for å blande seg inn i andre land sine politiske saker.”

    Ein ser at Europa er i ferd med å bli delt i to. Ein del der Sovjetunionen bestemmer politikken, og ein del der amerikansk politikk er, om ikkje bestemmande, så i alle fall svært så nærverande.

    Se forøvrig artikkel fra dansk leksikon “Den kolde krig” og oversikten  på disse skolesidene “Den kalde krigen 1945–1989

    Kommunistkuppet i Tsjekkoslovakia i 1948
    Tsjekkoslovakia var det landet i Aust-Europa som hadde dei sterkaste demokratiske tradisjonane. I 1948 kom det til indre politisk uro, då kommunistar fekk alle dei leiande stillingane innan politiet. Dette utnytta kommunistpartiet og sette i verk demonstrasjonar og propaganda mot dei borgarlege partia. Dei greidde å ta makta utan å bruke særleg med vald. Den demokratisk valde presidenten Benes vart tvinga til å gå av. Kuppet i Tsjekkoslovakia
    vekte sterke reaksjonar i dei vest–europeiske landa.

    Klikk he for så sjå eit kart over Tsjekkoslovakia!

    BerlinblokadenKlikk på bilete for å sjå ein større versjon av dette fotoet frå luftbrua til Berlin!
    I juli 1948 gjennomførte Sovjetunionen ein total blokade av alle forsyningslinjer til Vest-Berlin. Dette gjorde dei fordi vestmaktene innførte eit nytt pengesystem i vestsonene av Berlin. (Du kan lesa meir om delinga av Berlin under Tyskland.) Sovjetleiarane meinte at blokaden skulle få dei vestallierte til å dra seg ut av Berlin. Berlinblokaden skapte ein farleg situasjon som kunne ha ført til ny krig. Den einaste måten å få mat og andre forsyningar til Vest-Berlin på, var å lage ei luftbru. Kvar dag landa det over 600 fly på Tempelhof flyplass, langt dei fleste var amerikanske. Dei amerikanske flygarane vart heltane til barn i Vest-Berlin, for dei hadde med tyggegummi og sjokolade.

    Sovjetleiarane skjøna at ein effektiv blokade var umogeleg å gjennomføre, så dei avslutta heile opplegget i mai 1949.

    Urho Kekkonen!Ein ser at året 1948 er eit år då den kalde krigen nærma seg farleg frysepunktet. Interessemotsetnaden mellom Vest-Europa og Aust-Europa vert klarare og klarare. Det same året må Finland skrive under ein ”vennskapsavtale” med Sovjetunionen, som seier klart frå at Finland ikkje må vende seg mot Vest-Europa politisk.

    Klikk for å sjå ein større versjon av Josip Tito!Berre Jugoslavia, der Tito hadde makta, fekk lov av Sovjetunionen til å føre sin ”eigen” politikk. Tito var ein ivrig kommunist og tilhengjar av Sovjetunionen, men hevda at kommunismen måtte tilpassast kvart einskilt land, og at han ikkje ville finne seg i Sovjetunionen sitt herredømme. Dette førte til at det sovjetiske presset på resten av Aust-Europa vart endå hardare. Sovjetunionen hadde ikkje tenkt å gi slepp på sitt interesseområde.

    NATO
    Alle desse hendingane førte til at vestmaktene, med USA i spissen, vart einige om å få i stand eit millitært samarbeid. I 1948 begynte det drøftingar mellom Storbritannia, Frankrike, Belgia, Nederland, Luxembourg (Benelux-landa), USA og Canada om eit utvida millitært samarbeid i det nordatlantiske området. I 1949 vart NATO (North Atlantic Treaty Organization) skipa og Atlanterhavspakta vart underteikna av 12 land, - USA, Canada, Storbritannia, Frankrike, Beneluxlanda, Norge, Danmark, Island, Italia og Portugal.

    Klikk her for å kome til NATO sine offisielle websider!


    I 1952 vart Hellas og Tyrkia medlemmer, og i 1955 kom Vest-Tyskland med. Hovudmomentet i Atlanterhavspakta er at om eit, eller fleire, av medlemslanda vert utsett for eit fiendtleg åtak, så skal det reknast som eit åtak på alle NATO-landa.

    Vest-Tyskland sitt medlemskap vart eit problem. USA ville ha landet med i Nato, men fleire av Tyskland sine motstandarar frå andre verdskrigen var i mot. Løysinga vart at dei tyske styrkane vart sett under NATO-overkommandoen. Først var NATO sitt hovudkvarter i Paris, men vart seinare flytta til Brüssel. Dette på grunn av at i 1966 ønskte den franske presidenten De Gaulle (sjå Frankrike) at Frankrike skulle sidestillast med USA og Storbritannia, dei då viktigaste Nato-landa. Dette ville ikkje NATO-leiinga, og Frankrike trekte sine styrkar ut av samarbeidet. Men landet er framleis med i NATO sin militærkommando.

    I 1982 kom Spania inn i samarbeidet. Etter 1989 og dei store endringane i Europa, har også NATO si rolle og oppbygging, td.medlemsland, endra seg.

    Sjå meir om dette på GOOGLE ved å klikke her: Klikk her for mange ressurser om NATO!

    Warzawapakten
    Sovjetleiarane såg på NATO som ein trussel vend mot dei kommunistiske statane. Som motvekt skipa austblokklanda ein militærallianse i 1955, nemleg Warzawapakta.

    Dette førte til ei farleg spenning i Europa, og begge partar sette i gang ei sterk opprusting. Sovjetunionen hadde sprengt si første atombombe i 1949, og no vart det brukt enorme summar til atomvåpen på begge sider. Langdistansefly og rakettar til atomvåpen vart vanleg.

    Klikk for så sjå eit større bilete av den første prøvesprenginga i New Mexico i 1945! Begge partar utførte i denne perioden mange forsøk med atomsprengingar både til lands og til vatn, slik at dei kunne prøve ut nye våpen. Det radioaktive nedfallet frå desse sprengingane var og er farlege for livet på jorda og i vatnet. Då både USA og Sovjetunionen utvikla hydrogenbomba i 1952 og 1953, vart nedrustningsspørsmål eit viktig emne i internasjonal politikk. I 1963 kom det ein avtale om å stanse prøvesprengingane i lufta, på jordoverflata og i sjøen. Ein avtale om ikkje-spreiing av atomvåpen kom i stand i 1970,  95 land skreiv under. Av stormaktene har ikkje Kina og Frankrike underteikna.

    Vi veit at land som Israel, India og Pakistan ikkje var interessert i ein slik avtale, og har skaffa seg atomvåpen. Truleg gjeld dette også fleire land.

    Europeisk samarbeid
    Europarådet vart skipa i 1949. Vest-Europa følte på at dei ikkje heilt greidde å gjera seg gjeldande mellom dei to supermaktene, USA og Sovjetunionen. Derfor vart Europarådet skipa. Det skulle jobbe for dei demokratiske ideane, økonomisk, sosialt og kulturelt arbeid i Vest-Europa. Organisasjonen fekk sete i Strasbourg. Pr. i dag har organisasjonen 41 medlemsland, og nye land vil gjerne inn. Dei tidlegare austeuropeiske landa er i dag godt representert i organisasjonen. Alle EU-landa er i dag medlemmer. Norge er og medlem her.

    Klikk på logo for å kome til Europarådet!


    Fellesmarknaden (EF)
    I 1951 vart dei skipa noko som fekk namnet kol- og stålunionen. Medlemmer her var Frankrike, Vest-Tyskland, Italia og Benelux-landa. Tanken var å leggje kol-og stålproduksjonen i desse landa under eit overnasjonalt maktorgan. Også andre europeiske land hadde høve til å bli medlemmer. I 1957 skreiv dei seks landa under det som har vorte kalla Romatraktaten, og dei gjekk eit steg  mot ein økonomisk union i Vest-Europa.

    Kart over EF/EU - klikk på bilete for større versjon!


    Denne fellesmarknaden vart kalla EEC (European Economic Community), på norsk kalla EF. Mellom EF – landa skulle vera tollfridom, og felles tollavgifter på varer frå land utanom EF. Innanfor EF-området skulle det vera fri etableringsrett for bedrifter, og arbeidskraft og kapital kunne førast fritt mellom medlemslanda. EF vert ei svært aktuell sak seinare.

    EFTA
    I 1960 skipar sju andre land i Vest-Europa organisasjonen EFTA (European Free Trade Association). Det var Storbritannia, Danmark, Sverige, Norge, Austerrike, Sveits og Portugal.
    Seinare kom Finland og Island med. EFTA jobba og for tollfridom mellom landa, men elles fekk kvart land føra den handelspolitikken dei ville. I dag er ikkje EFTA til lenger.

    Einskildstatar og politikarar i perioden
    Europa, og andre område i verda, gjennomgår viktige endringar i denne perioden, 1945-1960. Det må ein vite litt om for å forstå situasjonen i verda.

    USA
    Klikk for større bilete av denne gamle colaboksen!
    I 1948 var gjennomsnittsinntekta i USA dobbelt så høg som i Europa. Det skuldast at den amerikanske industrien ikkje var øydelagt av krigshandlingar, og at Marshallhjelpa til Europa også var hjelp til amerikansk industri. Amerikanarane eksporterte også sin kultur til Europa, og særleg då ungdomskultur. Jukeboksa med dei siste ”hits” vart eit fast innslag på kafear rundt om. Produkt som tyggegummi, Coca Cola og blue jeans (dongeribukser) vart vanlege mellom europeisk ungdom.

    Då president Roosevelt døydde i april 1945, var det Harry S. Truman som tok over presidentvervet. Med si ”Trumandoktrine” vart amerikansk utanrikspolitikk rettesnor for heile den vestlege verda. Som eit ledd i den amerikanske antikommunistiske politikken vart CIA oppretta (Central Intelligence Agency). CIA var eit hemmeleg politi med avdelingar rundt om i heile verda. Ved vala i 1952 var det krigshelten general Eisenhower som vann presidentvalet.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av  Dwight D. Eisenhower!


    Rasespørsmålet var no eit av dei største problema i amerikansk innanrikspolitikk. I 1954 sa amerikansk høgsterett dom om at rasediskriminering var mot den amerikanske grunnlova. Dei svarte i sørstatane fekk ikkje lov å studere ved visse universitet, og heller ikkje kunne dei ta same buss som kvite. Mange svarte flytte til byane i nord, men då vart det problem der og.

    Klikk på bilete for ein større versjon av John F. Kennedy!Ved vala i 1960 vann John F. Kennedy presidentvalet. Han valde unge og velutdanna rådgjevarar til å hjelpe seg. Innanriks sette han i gang ei sosialreform for alle, og han jobba vidare for at raseproblema skulle løysast. For å hjelpe seg med dette utnemnde han broren, Robert Kennedy, til justisminister.

    Sovjetunionen
    I 1945 stod Sovjetunionen overfor store problem. Landet hadde misse mange menneske under krigen, både soldatar og sivile, og øydeleggingane var store. Økonomien var vanskeleg i ein slik situasjon. Først på 1950-talet greidde landet å få økonomien på fote att. Landet avslo å ta i mot Marshallhjelp frå USA.
    Klikk for så sjå ein større versjon av  Nikita Khrustsjov og president Eisenhower


    Stalin døydde i 1953, og då begynte ein lang kamp om makta i landet. Striden enda med at Nikita Khrustsjov tok over stillingane som statsminister og som førstesekretær i kommunistpartiet, og dermed samla all makt i sine hender. I 1956 starta han eit oppgjer med Stalin-perioden og den harde undertrykkinga Stalin hadde gjennomført. Det vart lov å kritisere og stille spørsmål til politikk. Det hemmelege politiet fekk mindre makt, politiske fangar vart sette fri, slaveleirane vart avvikla og kulturlivet fekk friare taumar. Khrustsjov sette og i verk ein økonomisk politikk som skulle gi landet meir forbruksvarer. Den stramme sentraliseringa i industrien vart gitt opp og kollektivbruka fekk bestemme meir sjølve.

    Ein delvis mislukka jordbrukspolitikk og nederlaget i Cubakrisa førte til at Khrustsjov måtte gå av i 1964.

     Høyr Nikita Khrutsjov i ein debatt med visepresident Richard Nixon - “Kitchen debate”!

    Storbritannia
    Ved vala i 1945 avløyste statsministerkandidaten frå arbeidarpartiet, Clement Attlee, Churchill som statsminister. Den britiske økonomien var svak etter krigen, og pundet fall sterkt i verdi.
    Ei ny satsing på ein god sosialpolitikk førte og til store statlege utgifter.

    Det britiske imperiet raknar etter krigen. Dette må ein sjå som ei naturleg utvikling etter ein verdskrig der tanken om nasjonal fridom stod sterkt. Mange britar, særleg dei konservative, mislikar dette. Då det britiske arbeidarparti kjem til makta i 1945 startar dei ein nasjonaliseringspolitikk - dvs. at bedrifter som private har drive, no skulle drivast av staten. Det gjaldt kolproduksjon, elektrisitetsforsyninga, jernbane, landevegstransport av varer og stålindustrien.
    Klikk på bilete for å sjå eit større bilete av Anthony Eden som tok over etter Churchill i 1955!

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Sir Edward Heath!Dei konservative var sterkt misnøgde, og ved vala i 1951 vart Churchill på nytt statsminister i Storbritannia. Churchill var statsministeren for ein krigssituasjon, men han lukkast ikkje like godt i fredstid. I 1955 trekte Churchill seg attende frå all politikk, og Anthony Eden vart ny statsminister. I 1964 vann arbeiderpartiet valet, og Harold Wilson satsom statsminister fram til 1969, då dei konservative vann valet. Edward Heath vart ny britisk statsminister.

    Frankrike
    Då tyskarane var drivne ut av Frankrike vart general Charles de Gaulle statsminister i ei fransk samlingsregjering. De Gaulle jobba for at den franske presidenten, noko han håpa på å bli, skulle få sterk makt. Dei politiske partia i Frankrike ville at makta skulle liggje i nasjonalforsamlinga, slik som vi kjenner det frå Norge.  Frå 1946 til 1958 hadde Frankrike 25 regjeringar. Det seier sitt om fransk politikk.
     
    Klikk på bilete for ein større versjon av Charles de Gaulle!


    I 1958 var det politisk krise i Frankrike, og landet var i krig med kolonien Algerie. Alt i 1954 hadde Algerie gjort opprør mot det franske herredømme i landet, og dette opprøret utvikla seg til ein blodig krig. De Gaulle vart på nytt beden om å ta over regjeringsansvar i Frankrike, og få slutt på krigen i Algerie. Han sa ja på det vilkår at han fekk stor makt. Nasjonalforsamlinga gav han den makta, og ved ei folkerøysting i 1958 vart De Gaulle sitt framlegg til ny grunnlov vedteke, og han vart vald til fransk president. Dette vart i Frankrike kalla den femte republikken.

    Då De Gaulle vart president, sette han alt inn på å få slutt på krigen med Algerie. Han sa at om dei franske koloniane i Afrika ville bli sjølvstendige straks, så skulle dei få lov til det, men då fekk dei heller ikkje meir økonomisk støtte frå  Frankrike. Dei kunne og velje eit mellombels sjølvstyre med økonomisk støtte frå Frankrike. Etter lange og harde diskusjonar valde Algerie det siste alternativet, og i 1962 fekk dei sjølvstende sitt.

    De Gaulle ville at Frankrike på nytt skulle bli ei stormakt, men dette fekk han ikkje gjennom i NATO (sjå avsnitt om NATO)  Politikken hans tapte ei folkeavrøysting i 1969, og då drog han seg ut av all politikk. Georges Pompidou tok over som fransk president.

    Tyskland
    Ein kan tenkje seg situasjonen i Tyskland etter krigen. Landet låg i ruinar, flyktningar frå aust som virra rundt om, alle transportmiddel var øydelagde og ikkje ein matbit til svoltne menneske. I den vestallierte tyske sona var matnauda så stor at britar og amerikanarar måtte skaffe maten. Vi hugsar frå avslutninga av krigen at både dei allierte og Sovjetunionen kjempa om å ta mest mogeleg av Tyskland ved krigsavslutninga. Den kalde krigen starta alt før den tyske kapitulasjonen. Kvar skulle grensa mellom aust og vest gå ?Klikk på denne valplakaten frå 1957 for å sjå ein større versjon av Konrad Adenauer!

    I 1949 vart Vest-Tyskland (BRD - Bundesrepublikk Deutschland ) danna, som ein demokratisk republikk, men fullt sjølvstende fekk dei ikkje før 1955. Konrad Adenauer vart den første vesttyske sambandskanslar. Han var ein dugande politikar.

    Dei allierte hadde lært av feila frå Versailles-traktaten, og no vart det viktig å få Vest-Tyskland  på fote att snarast råd. Vest-Tyskland var eit av dei landa som fekk mest Marshallhjelp. Denne hjelpa skapte ein stor økonomisk framgang i Vest-Tyskland. Industrien voks, og den økonomiske framgangen var så stor at ein snakka om ”det tyske økonomiske underet”. Det skuldast då stor kapitalinvestering frå vest, stor varemangel som la eit industrigrunnlag, godt leiarskap, lave lønner og innvandra arbeidskraft.

    Klikk på bilete for ein større versjon av Walter Ulbricht!


    Den delen av Tyskland som Sovjetunionen tok dei siste krigsmånadane vart til Aust-Tyskland i 1949 (DDR - Deutshe Demokratiche Rebublikk ), med Walter Ulbricht som leiar. Landet vart kommunistisk, og støtta av Sovjetunionen både militært og økonomisk.  Etter mønster frå Sovjetunionen vart landbruket kollektivisert, og industrien nasjonalisert. Det betyr at den aust-tyske staten dreiv all industriverksemd. Den bestemte kva vare som skulle produserast, kva prisen skulle vera og kva arbeidarane skulle ha i lønn. Dei økonomiske resultata svarte ikkje til håpa, og levekåra i Aust-Tyskland vart mykje dårlegare enn i Vest-Tyskland. Dårlege levekår førte til at mange frå Aust-Tyskland rømde over til Vest-Tyskland.

    Berlinmuren skilte aust og vest Berlin - klikk for større bilete!


    Den gamle tyske hovudstaden Berlin kom i ei særstilling. Den var midt inne i Aust-Tyskland, og byen var etter krigen delt i fire soner. USA, Storbritannia og Frankrike styrte kvar sin del. I røynda var det USA som styrte alle desse tre delane. Den siste delen var Aust-Berlin, styrt av Sovjetunionen. Det var også stor forskjell mellom levekåra i Vest- og Aust-Berlin.

    Checkpoint Charlie!Sovjetunionen ville gjerne ha styringa over heile Berlin (sjå Berlinblokaden) sidan byen låg inne i Aust-Tyskland, men det fekk dei ikkje til. Det vart svært viktig for dei vestlege landa å markere at dei hadde Vest-Berlin. Checkpoint Charlie vart ein viktig plass i Vest-Berlin. Dette var grense- og sjekke punkt for dei som reiste mellom Vest- og Aust-Berlin. Det vart framstilt som den siste vestlege skanse mot Sovjetunionen. Ved Checkpoint Charlie brukte USA og Sovjetunionen å utveksle spionar.

    Skal ein forstå utviklinga i vår del av verda i etterkrigstida, må ein også vende augene mot andre land og verdsdelar. Hendingar her har påverka europeisk og amerikansk politikk - i meir eller mindre grad. Denne bolken omhandlar perioden 1945-1960, men akkurat her er det naturleg å bruke eit større tidsperspektiv.

    Kina
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av  Chiang Kai-shek!
    Då japanarane kapitulerte etter andre verdskrig, braut det ut ny borgarkrig i Kina. Før krigen hadde nasjonalistpartiet Kuomintang, leia av general Chiang Kai-shek, vore i krig med kommunistpartiet, leia av Mao Zedong. Det japanske åtaket på Kina i 1937 samla dei stridande partane. Kuomintangpartiet var korrupt, og hadde svikta sitt eige reformprogram for utviklinga i Kina. Partiet fekk økonomisk hjelp frå USA, men hadde mist all støtte i folket. Kuomintang leid nederlag i borgarkrigen, og Chiang Kai-shek flykta til Taiwan (tidlegare Formosa) med regjeringa si og det som var att av hæren hans.

    Klikk på bilete for ein større versjon av Mao!I 1949 vart folkerepublikken Kina oppretta, med Mao som president og formann i kommunistpartiet. Tittelen hans var formann Mao. Det er vel rett å seia at han vart eineherskar over Kina. Amerikanarane var redde for at kommunismen skulle spreie seg i og med opprettinga av folkerepublikken Kina, så dei heldt fram med å støtte Kuomintang og Chiang Kai-shek. Det var Kuomintang som fekk representere Kina i FN. Dette var folket i Kina svært sinte for. Kina fekk ikkje sete i FN før i 1971.

    I kommunismen er det tradisjonelt arbeiderklassen som skal vera dei som gjennomfører ein revolusjon, men slik var det ikkje i Kina. Her var det småbrukarar, jordbruksarbeidarar og leiglendingar som støtta Mao. På få år var jorda til godseigarane fordelt til fattige bønder. Mange vart utpeika som motstandarar av revolusjonen og undertrykkjarar av folket, og meir enn ein million menneske vart avretta i denne perioden. Det vart sett i gang ein femårsplan for å modernisere Kina. Folk skulle lære å lese og skrive, industrireising måtte kome i gang og etter mønster frå Sovjetunionen skulle jordbruket kollektiviserast.

    Klikk på bilete for å sjå ein traktor som blir teke imot på eit kollektivbruk i Sovjetunionen!


    Kommunist-Kina og Sovjetunionen  var vennar frå først av, og støtta kvarandre på grunn av
    den amerikanske Trumandoktrinen (Sjå USA). Etterkvart vart forholdet dårlegare fordi Mao følte at leiarane i Sovjetunionen ville styre heile den kommunistiske verda. Kina hadde laga si form for revolusjon, og Mao meinte at Kina måtte stole på eigne krefter når landet skulle byggast opp.

    I 1958 lanserte Mao tanken om ”Det store spranget”, der landet på kort tid skulle kome på høgd med dei kapitalistiske landa. 500 millionar kinesiske bønder vart fordelte på folkekommunar. Ei folkekommune skulle vera sjølvforsynt med alt. Innbyggarane skulle i fellesskap dyrke jorda, få lik matrasjon og lik lønn. Kvinnene skulle ta del på like fot med mennene, og derfor vart det og oppretta felles kjøkken og barnehagar. Denne organiseringa fekk opp matproduksjonen rundt om i landet, men fordelingsapparatet fungerte så dårleg at det likevel vart matmangel i Kina.
    Klikk på bilete for å sjå innkjøringa til ein folkekommune utenfor Bejing!


    Industriproduksjonen nådde ikkje dei mål Mao hadde sett. Kvar folkekommune skulle produsere ei viss mengd med stål, men rundt om i landet hadde dei ikkje dugande nok produksjonsutstyr. Det store spranget viste seg å vera mislukka, og mange millionar menneske døydde av svolt i Kina. Mao måtte gå av som kinesisk president, men fekk halde fram i stillinga som formann.

    Det vart etterkvart tydeleg at fleire i Kina var motstandarar av Mao sin politikk. Han skulda leiinga i kommunistpartiet for å vera stivna byråkratar som gjekk ”kapitalismen sin veg”. Over heile Kina vart skuleungdom og studentar ”raudegardistar” som jakta på folk som dei meinte ikkje støtta Mao. Alle intellektuelle vart sende utpå bondebygda for å dyrke mat. Dette førte til at skular og universitet måtte stenge. Med ”Maos lille røde”, ei bok der Mao sine tankar var skrivne ned, i hendene, skulle dei fjerne alle restar av gamal kinesisk kultur. Heile kulturrevolusjonen kom fullstendig ut av kontroll. Raudegardistane øydela gamle kinesiske kulturskattar, dei ransaka private heimar på jakt etter ulovlege bøker og skrifter og til slutt slost mot kvarandre med våpen i hand. Til slutt måtte hæren settast inn for å få lov og orden att i landet.
    Under kulturrevolusjonen stod Mao si bok - Maos lille røde -meget sentralt. Klikk for større bilete!


    Kona til Mao hadde fått stor makt i Kina, og saman med tre unge menn ville ho driva kulturrevolusjonen vidare. Desse vart kalla firarbanden. Då Mao døydde i 1976 vart det maktkamp i Kina. Det enda med at firarbanden vart arrestert og fekk dødsdommar, men som ikkje vart sette i verk. Den nye leiaren i Kina vart Deng Xiaoping.

    Aktuelt: Les tekstar av Mao på norsk! (frå AKP sine nettsider)

    India og Pakistan
    India var ”juvelen i kronen” i det britiske imperium. Under andre verdskrigen hadde den britiske regjeringa lova India sjølvstende så snart freden kom. Det viste seg å bli vanskeleg, og løysinga vart to sjølvstendige statar der dei religiøse grensene bestemte landegrensene. I 1947 vart det danna ein hinduistisk stat som tok namnet India, og ein muhammedansk stat som tok namnet Pakistan. I India vart medarbeidaren til Mahatma Gandhi, Nehru, statsminister. I 1972 gjorde folket i Aust-Pakistan opprør, og danna sin eigen stat som dei kalla Bangla-Desh.
    Klikk på bilete for å sjå ein hindu i dyp konsentasjon!


    Det å dele India i to land var ikkje ei god løysing. Folk måtte flytte, alt etter kva religion dei høyrde til. Til saman 8 millionar menneske var på flyttefot. Gandhi, den indiske fridomshelten, tala for forsoning mellom hinduar og muhammedanarar. I den samanheng vart Gandhi myrda av ein fanatisk hindu.
    Klikk på bilete for større versjon av Nehru, arvtaker etter Mahatma Gandhi i India!


    Sjå storfilmen ”Gandhi”, så vil du forstå denne konflikten betre. Det braut ut blodige kampar mellom indarar og pakistanarar om provinsen Kashmir. Kashmir høyrde til India, sjølv om folket der var muhammedanarar. FN mekla i konflikten, og hjelpte til med å dele provinsen. Men den dag i dag er Kashmir-provinsen ei stridssak mellom dei to landa. Det er stadig uro og våpenbruk i grenseområdet mellom dei to landa. Både India og Pakistan er i dag atom-makter, og verdsfreden er avhengig av den politikk desse to landa fører.

    Klikk på bilete for å sjå eit bilete frå hovudstaden i Kashmir!

    Midt-Austen
    Kvar skulle jødane gjere av seg etter at andre verdskrig var slutt? Mange av dei ville til Palestina. I 1947 var det FN som fekk i oppgåve å greie ut spørsmålet. FN føreslo å dele Palestina i ein jødisk og ein palestinsk stat. Palestinarane protesterte, men då stormaktene støtta FN sitt forslag, vart staten Israel oppretta 15.mai 1948. Mange palestinarar rømde frå heimane sine. Sidan den dagen har dette området vore eit uroleg hjørne av verda. Det har vore fleire krigar mellom Israel på den eine sida, og palestinarane og araberlanda på den andre. Både i 1967 og i 1973. Dei palestinske flyktningane danna sin eigen organisasjon, PLO.

    Klikk på kartet for å sjå korleis britane delte Palestina i 1946!


    Begge partar har brukt terror i stor grad. I 1993 underteikna Israel og PLO ein avtale i Washington, den såkalla Oslo-avtalen. I avtalen godkjende dei kvarandre og palestinarane skulle få sin eigen stat. Men i dag (våren 2002) veit vi at konflikten er langt frå løyst.

    Sjå kart som illustrerer den arabisk/israelske konflikta!

    Koreakrigen 1950-1953
     Den kalde krigen har gått i bylgjer, men i 1950 kom det til verkeleg krig. Då den andre verdskrigen slutta i 1945, vart Korea delt i to okkupasjonssoner langs den 38.breiddegrad. Nord-Korea vart okkupert av sovjetiske troppar og fekk kommunistisk styre. Sør-Korea vart okkupert av amerikanske troppar, og fekk i namnet ei demokratisk styreform. Men presidenten, Syngman Rhee, var svært så autoritær. I 1949 vart både sovjetiske og amerikanske troppar dregne ut av Korea. I juni 1950 gjekk Nord-Korea til åtak på Sør-Korea. Målet med åtaket var å samle landet att, men under kommunistisk styre.

    Få timar etter at krigen hadde brote ut, kom Sikkerheitsrådet i FN saman for å diskutere den farlege situasjonen. På den tida møtte ikkje Sovjetunionen i Sikkerheitsrådet i protest mot at Formosa-regjeringa representerte Kina i FN. På grunn av det vart det vedteke ei ordre til nordkoreanarane om å dra seg ut av Sør-Korea. Samstundes gjekk det ut ein appell til alle medlemslanda i FN om å vera med på ein politiaksjon mot Nord-Korea. Aksjonen skulle gå føre seg i regi av FN, og under FN-flagg.

    Klikk deg inn på Korean War Webs eller sjå denne Kronologien over Koreakrigen!

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av general Macarthur!
    Alt før appellen gjekk ut frå FN, var amerikanske troppar på plass i Sør-Korea. Det var sjølvsagt at amerikanarane leia aksjonen mot Nord-Korea, men 16 andre land sende og soldatar dit. Norge sende ikkje soldatar, men var med på å utstyre eit feltsjukehus. Ein får berre håpe at det ikkje var det feltsjukehuset som TV-serien ”MASH” fortel om. Ein amerikansk general frå andre verdskrig, MacArthur, fekk kommandoen over FN-styrkane.

    I starten av krigen var det nord-koreanarane som hadde den største framgangen, og greidde å erobre størstedelen av Sør-Korea. Men etterkvart som USA sende fleire og fleire soldatar til denne krigen, så sigra FN-troppane. Spørsmålet vart om troppane skulle gå over grensa til Kina, for der i frå  kom det utsegn som sa at dei ikkje ville sjå på at grannefolket deira vart overfalne av imperialistar. Sovjetunionen sende og ut tydelege signal om at FN-troppane, dvs. amerikanske troppar, måtte halde seg på det vestlege området, som her var Sør-Korea.

    Krig er alltid grusomt - her eit glimt frå den forvilinga nokre amerikanske soldatar opplever under Koreakrigen!

    Det var fare for storkrig, og president Truman gav MacArthur ordre om å gjere krigsoperasjonane minst mogeleg. Amerikanarane rykte fram mot den kinesiske grensa, men vart slegne tilbake av kinesiske troppar som kom over grensa frå nord. MacArthur, som var ein krigens mann, ville gå til militæraksjonar på kinesisk jord, men då fekk han sparken som øvstkommanderande.
    Klikk her for å sjå ein større versjon av desse kinesiske og nordkoreanske styrkane i amerikansk fangenskap!


    På denne tida meinte USA at all kommunisme vart styrt frå  Moskva. Dersom kommunismen sigra i Korea, ville andre land i området også bli kommunistiske. Dette vart kalla dominoteorien: dersom ei brikke fall, så ville alle dei andre og falle.

    Klikk på dette bildet for å sjå ein større versjon av dette kartet over Nord- og Sør Korea!Sovjetrussarane var og redde for at Koreakrigen skulle utvikle seg til verdskrig, og dei gjorde alt dei kunne for å mekle i konflikten. Koreakrigen varte i tre år utan at nokon av partane ”vann” krigen. Korea er framleis delt ved den 38. breiddegrad. Den fredsavtalen som vart underteikna mellom dei to landa i 1953, gjeld enno. Koreakrigen vart oppfatta som ein slags duell mellom dei to supermaktene, og etter krigen vart det sett fart i væpningskappløpet mellom USA og Sovjetunionen.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Kim Il Sung!Leiar i Nord-Korea var Kim Il Sung, ein eineherskar som fekk i stand persondyrking av seg sjølv. Dette lukkast han i, men landet har og vore hermetisk lukka for påverknad utanfrå. No er det sonen Kim Jong Il som styrer landet. Han prøver framleis å halde landet lukka for omverda, men ei rekkje svoltkatastrofer har gjort at hjelpeorganisasjonar og andre har fått kome inn i landet. Politisk skjer det no ei viss tilnærming mellom dei to landa. Td. har slektningar som bor på kvar si side av 38. breiddegrad fått lov å besøke kvarandre.

    Nyttige kartressursar om Koreakrigen!

    Opprør i Aust-Europa
    Klikk på bilete for ein større versjon av Nikita Khrutsjov!
    Stalin sin død i 1953 førte til ein kort avspenningsperiode mellom dei to supermaktene. Hardstyret i Sovjetunionen letna noko, og folket vart lova rettstryggleik. Også overfor dei andre landa i Aust-Europa letta det sovjetiske trykket noko. Men Sovjetunionen hadde ikkje rekna med at protestar og fridomstankar skulle dukke opp. I løpet av nokre få dagar var heile Aust- Tyskland i opprør, og det spreidde seg til Tsjekkoslovakia. Dette var i 1953.

    Sovjetiske styrkar greip raskt inn og slo ned opprøra. Sommaren 1956 braut det ut opprør i Polen. Khrustsjov, som no hadde teke makta i Sovjetunionen, reiste til Polen for å få slutt på opprøret. Polen fekk større fridom enn før, mot å love å støtte den sovjetiske utanriks- politikken, og ikkje bryte ut av Warzawapakta.

    I Ungarn var det sterke motsetningar mellom ei liberal kommunistisk fløy, og ei stalinistisk fløy. Etterkvart steig kravet om at den liberale fløya skulle overta regjeringsmakta i Ungarn.

    Sovjetiske tanks rulla inn i Ungarn i 1956


    I 1956 skaut politiet mot eit demonstrasjonstog av studentar og arbeidarar. Då braut det ut opprør mot den stalinistiske regjeringa. Delar av den ungarske hæren gjekk saman med opprørarane, men då greip Sovjetunionen inn. Sovjetiske tanks rulla inn over Ungarn. Sovjetunionen ville ikkje tillate at land i Aust-Europa reiv seg lause frå det sovjetiske overherredømet. Dei var redde for at heile Warzawapakta kunne rakne.

    Kart over Ungarn - klikk for større versjon!


    Den 4. november 1956 gjekk sovjetrussarane til åtak på Budapest, og heile verda kunne høyre dei siste sendingane til den frie kringkastinga, som bad om internasjonal hjelp. Sikkerheitsrådet kravde at invasjonen skulle stoppe, men sovjetrussarane brukte vetoretten sin, og dermed kunne ikkje FN gjere noko. Det ungarske opprøret var over på nokre veker. Sovjetunionen viste at dei var herrar over landa i Aust-Europa. Likevel fekk Ungarn ei meir liberal utvikling enn andre land i aust.

    I 1956 var det mange ungararar som flykta frå  landet sitt, og fleire av desse kom til Norge.

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04