Norsk - Etterkrigstida i verda (1945-60)

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

VERDSLITTERATUR:

Dei første åra etter verdskrigen var det naturleg at litteratur og andre kunst- og kulturuttrykk tok føre seg hendingane under krigen. Utover i 1050-åra vart det klart at atombomba og dei mange prøvesprengingane endra verdsbiletet. No kunne heile kloten vår og alt liv øydeleggast opp til mange gongar. Dette påverka mange forfattarar i fleire land.

Når det gjeld utviklinga innan litteratur, er det vanskeleg å setja klare skillelinjer i tid. Mange av etterkrigstida sine forfattarar har vore aktive over ein lang periode, og kanskje endra skrivestil fleire gonger. Mange har nok også endra innfallsvinkel til stoffet fleire gonger alt etter som tidene har skifta. Du som brukar temaweben må ha det med deg når du leiter etter stoff, eller skal setja forfattarar og litteratur inn i ein samanheng.

Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Jean Paul Sartre!

Jean Paul Sartre

Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av John Le Carre!

John Le Carre

Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av  Tennessee Williams!

Tennessee Williams

STIKKORD:
  • Frankrike
  • Jean Paul Sartre
  • Simone de Beauvoir
  • Albert Camus
  • Samuel Beckett
  • Italia
  • Dario Fo
  • Tyskland
  • Heinrich Böll
  • Günter Grass
  • Sovjetunionen
  • Boris Pasternak
  • England
  • Dylan Thomas
  • William Golding
  • Harold Pinter
  • Kriminallitteratur
  • USA
  • Herman Wouk
  • James Jones
  • Tennessee Williams
  • Henry Miller
  • Frankrike
    Jean Paul Sartre (1905-1980) var viktig i fransk etterkrigslitteratur, og han påverka litteraturen langt utover Frankrike sine grenser. I 1950-åra voks det fram ei filosofisk retning i Frankrike som etter kvart også påverka litteraturen. Sartre var både forfattar og filosof. Han var grunnleggaren av den moderne eksistensialistiske filosofien. Det filosofiske hovudverket hans var ”Væren og intet”. Eksistensialistane trudde ikkje på Gud, og dei meinte at mennesket sjølv skulle velje korleis det ville leve, men mennesket sjølv måtte og ta ansvar for sine handlingar. ”Kven er eg?” vert då eit viktig spørsmål, også det å finne meininga med livet. Sartre sine mest kjende romanar er ”Kvalmen” og ”Muren”. Sartre stod langt til venstre politisk, sjølv om han ved fleire høve også kritiserte det franske kommunistpartiet. Sartre var interessert i mennesket, ikkje -ismen. I 1964 fekk han nobelprisen i litteratur, men avslo å ta i mot den av prinsipielle grunnar.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av  Simone de Beauvoir!Simone de Beauvoir (1908-1986) levde i lag med Jean Paul Sartre. Ho var og forfattar og filosof. Som Sartre, vart ho etter kvart meir og meir oppteken av konkrete situasjonar som set grenser for menneska sin fridom. Den mest kjende boka hennar er ”Det annet kjønn”  (Le Deuxieme Sexe) frå 1947. Her kom ho med analyser av kvinna si stilling i samfunnet gjennom tidene, og tok opp kvifor kvinna har fått ein lavare posisjon enn mennene. ”Man blir ikke født kvinne, man blir det” skreiv ho. Situasjonen, og ikkje at ein er kvinne, set grenser for kvinna sin handlingsfridom. Boka vekte oppsikt, og har vore til inspirasjon for likestillingskamp opp gjennom åra.

    Albert Camus (1913-1960) var og ein av dei leiande franske forfattarane som var oppteken av eksistensialismen. Han skreiv mest om det meiningslause ved tilværet. Camus var med i fransk motstandskamp under krigen, og gjennom dette arbeidet fann han ”meininga med livet”. Kjende romanar som han har skrive er ”Den fremmende” og ”Pesten”. I 1957 fekk han nobelprisen i litteratur.

    Samuel Beckett (1906-1989) var frå Irland. Han studerte  fransk ,og kom til Paris der han vart kjend med franske forfattarar. Han skreiv på engelsk i starten, men etter krigen tok han til å skrive på fransk. Han skreiv romanar, men det er som dramatikar han er kjend. Det mest kjende stykket hans er ”Mens vi venter på Godot” (En attendant Godot) og er frå 1953. Dette vert sett på som gjennombrotet til det som vert kalla absurd teater. Stykket handlar om to eldre menn som ventar på ein viss herr Godot. Dei får bod frå han, men denne Godot dukkar aldri opp. Det er mange tolkingar av stykket. Er Godot Gud, så er han svært ulik den Gud vi har forestillingar om. Andre att har tolka stykket som ”vi venter, altså er der noko”, om ikkje anna forventninga om noko.
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Samuel Beckett!

    Italia
    Dario Fo (1926) er kjend for sine teaterstykke, som også har  vore sett opp på norske teater, og vore vist på norsk fjernsyn. Stykka hans må ein kunne kalle satire, og dei stiller krav til ein skodespelar for å få fram komikken i bodskapen hans.

    Tyskland
    Når det gjeld utviklinga innan tysk litteratur må ein  sjå på ei utvikling over tid, og ikkje sette klare tidsgrenser. Etterkrigslitteraturen i Tyskland måtte sjølvsagt ta føre seg det som hadde hendt i Tyskland frå 1930-talet og fram til kapitulasjonen. Rett etter krigen hadde ein i Tyskland noko som vart kalla ”ruinlitteratur”. Dei unge, gjerne soldatar, fortalde om kva dei hadde opplevd under krigen. Å bygge opp att  tysk språk og kultur gjorde ein og med å la den litteraturen som nazistane hadde reinska ut, kome til heider og verde att. Rett etter krigen prøvde og forfattarar frå Vest- og Aust-Tyskland å møtest og få til eit fellesskap. Men etter som dei politiske motsetnadane auka (sjå historiedelen), så fall dette samarbeidet saman.

    Men også på vest-tysk side kunne det vera vanskeleg å skrive det ein ville. Vest-Tyskland var i åra etter krigen eit okkupert land (sjå historiedelen) , og okkupasjonsmakta – USA – synest at eit par tidskrift vart for nærgåande i sin kritikk av situasjonen i Vest-Tyskland.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Heinrich Böll!Heinrich Böll (1917-) var ein heimvend soldat, som starta med ”ruinlitteratur”. Han skriv  at tyskarane ikkje må gløyme, eller slå strek over, naziperioden. Kampen for menneskeverdet er tema for mykje av det Böll skriv. Han stiller seg på dei svake i samfunnet si side, og vil slå ned på all maktutfalding. ”Gruppebilde med dame” frå 1971 er sett på som hans beste roman, og for den fekk han nobelprisen i litteratur i 1972.

    Günter Grass (1927-) voks opp i byen Danzig, og har gjennom mange av bøkene sine teke med miljøet i denne byen som bakgrunn for stoffet sitt. Han slo gjennom i 1956 med boka ”Blikktrommen” (Die Blechtrommel). Boka vart ein stor suksess, og vart lest i mange land. Boka er også filma. Romanen er fantasifull og bisarr, og hovudpersonen Oskar nektar å vekse meir då han er tre år. Då han er 21, bestemmer han seg for å vokse litt til, og får pukkel. Romanen sluttar då han er 30 år, og sit innesperra i eit sinnssjukehus, skulda for mord. ”Katz und Maus” 1961, og ”Hundejahre” 1963 er og kjende bøker av Günter Grass. Grass har vore ein ivrig deltakar i det tyske samfunnsliv i mange år, og som politisk engasjert har han late si stemme høyre ved mange høve.

    Sovjetunionen
    Etter at Stalin døydde i 1953, har forholda for litteratur og anna kultur skifta med styresmaktene og klima i den kalde krigen. Ei periode har det vore så kalla ”tøvær”, og ei viss form for kritikk av styresmaktene har vore tillate. Så har styresmaktene stramma grepet på nytt og sensurert kvart eit ord.
    Klikk på bilete for å sjå større versjon av Boris Pasternak!


    Boris Pasternak (1890-1960) skreiv svært moderne litteratur i mellomkrigstida. Symbolisme og futurisme er stikkord, men han gjekk etter kvart over til ein enklare skrivestil. Den romanen som har gjort Pasternak verdskjend er ”Dr. Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av filmomslaget!Zivago”. Han skreiv boka i 1940-åra, men prøvde ikkje å få den gitt ut før i 1956. I 1957 kom den ut i Milano, først på italiensk og så på russisk. Boka handlar om ein diktar sin tragiske lagnad under revolusjonen i Russland. Boka fekk stor merksemd, og styresmaktene i Sovjetunionen såg med kritiske auge på romanen. Då Pasternak året etter, i 1958, fekk nobelprisen i litteratur for boka, måtte han avslå å ta i mot prisen fordi styresmaktene såg på den som ein politisk provokasjon. I 1965 vart boka filma, med mange verdsstjerner på rollelista.

    England
    Dylan Thomas (1914-1953) var lyrikar, og han skreiv ofte om oppveksten sin på landsbygda i Wales. Han la vekt på at orda han brukte skulle gi dikta hans ”melodi”. Han vart mykje brukt som opplesar i radio, og det han skreiv, både dikt og noveller, vart ofte lest opp før det kom på trykk.
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av William Golding!


    Mange norske skuleelevar har hatt ”Lord of The Flies” (Fluenes herre) frå 1954 på pensum. Forfattaren av boka er William Golding (1911-1993). Handlinga i boka er at ein gjeng gutar strandar på ei aude øy. Etter kvart utviklar dei eit samfunn. Boka er ein allegori eller ein fabel – ei forteljing  der personar og hendingar representerer visse idear, typar eller verdiar. Golding prøver å få fram korleis vårt samfunn er, og har utvikla seg.  Han er ikkje nådig i sine avsløringar. I 1983 fekk han nobelprisen i litteratur for heile forfattarskapet sitt.

    Harold Pinter (1930 ) er eit  kjent teaternamn frå  England, og stykka hans vert spelt på norske scener.
    Sean Connery som James Bond!

    Kriminal - og actionlitteratur er ei populær sjangerform. Den tradisjonelle detektivromanen er der framleis, så Agatha Christie har fått sine arvtakarar. Men fleire og fleire spionar og hemmelege agentar dukkar opp mellom to permar. John Le Carre (1931), som er eit psevdonym for David J.M.Cornwell, har ei stor lesarskare med sine litt tyngre spionromanar. ”Spionen som kom inn fra kulden”  (The Spy Who Came in from the Cold) Roger Moore som James Bond!frå 1963 er vel hans mest kjende bok. I den lettare sjangeren har vi Ian Flemming (1908-1964) sine bøker om James Bond. Kven kjenner ikkje historiene om agent 007? Han overlever alt, har drag på damene, kan alt som tenkjast kan og kjem stadig tilbake i form av ein ny film. Ein supermann - og ikkje noko anna. No er det andre enn Ian Flemming som lagar dei nye film-manusa, men dei første filmane var bygt på hans bøker.

    Ein annan spenningsforfattar er Alistar MacLean (1922-1987) , som har skrive ei rekkje spennande bøker der handlingane er lagt til ulike land og miljø.

    Den tradisjonelle kjærleiksromanen finn ein også. Eleanor Hibbert (1906) skriv kjærleiksromanar under fem ulike psevdonym, der det mest kjende er Victoria Holt.

    USA
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av senator Joseph McCarthy!
    Også i USA har litteraturen hatt ulike vilkår i etterkrigsåra. Verst var det då senator Joseph McCarthy i 1953/1954 sette alle han trudde var kommunistar eller kommunist-sympatisørar under lupa. Fleire forfattarar måtte møte fram og forklare kva syn dei framførte i bøkene sine. Då president Kennedy kom til makta var han interessert i kva syn forfattarane hadde på ulike saker. Hendingar som, andre verdskrig, Korea, Vietnam, rasekamp, snikmord og korrupsjon var med å skape emner og innfallsvinklar i amerikansk litteratur.

     Høyr senator McCarthy snakke om at det “er kun eit kommunistparti”!

    Dei første åra etter verdskrigen, var det krigsopplevingar som kom til forlaga. Langt frå alt vart gitt ut, men nokre bøker vart svært populære. ”Mytteriet på Caine” (The Chain Mutiny) frå 1951 av Herman Wouk (1915) er ei av dei. For denne boka fekk han Pulitzer–prisen, som er den sværaste amerikanske bokprisen. Boka vart også filma med Humphrey Bogart i hovudrolla, som kaptein Queeg om bord i ”USS Caine”. Men for dagens TV-sjåarar er vel forfattaren meir kjend for bøkene ”Winds of War” (1971) og ”War and Remembrance” (1978). Desse er filma, og har gått som serie på fjernsyn. Bøkene fylgjer familien Henry gjennom krigsåra. Inn imellom forteljinga har forfattarar skrive ned ein del krigsfakta, som gjer at både fakta og fiksjon får plass i bøkene.

    Men den krigsromanen som kanskje har vekt mest merksemd, er ”Herfra til evigheten” (1951),  - ikkje minst på grunn av filmen, som alle måtte sjå! Boka er skriven av James Jones (1921), og fortel om kor brutalt soldatlivet kunne vera. Handlinga er lagt til militærbasen på Hawaii like før angrepet på Pearl Harbour. Kjærleikscena frå stranda på Hawaii er ein av filmhistoria sine klassikarar!

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Normal Mailer!Ein annan som og skreiv om hendingane under krigen var Norman Mailer (1923) i boka ”De nakne og de døde” (1948) (The Naked and the Dead). I boka går han tilbake i personane sitt liv før krigen, for å forklare deira handlingar under krigen.

    Klikk på bilete for å sjå filmplakaten!Når det gjeld amerikansk drama er det fleire namn vi møter på norske teaterscener. Tennessee Williams (1911-1983) har skrive fleire kjende teaterstykke. Etter fleire dårlege stykke kom han med ”Glassmenasjeriet” i 1944. (The Glass Menagerie) Det handlar om ei mor som får den invalide dottera ut av si draumeverd for ei kort stund – symbolisert gjennom ei samling glasdyr. Men meir oppsikt gjorde ”En sporvogn til begjær” frå 1947. (A Streetcar Named Desire) Kanskje skuldast suksessen mest ein sexy Marlon Brando i filmversjonen av stykket. Her fekk T-skjorta sitt gjennombrot. Filmen ”Katt på hett blikktak” (Cat On A Hot Tin Roof – 1955 ) er kjend gjennom rolla til Elisabeth Taylor, men filmen bygger på eit teaterstykke av Tennessee Williams.

    Eit anna teaternamn er Arthur Miller (1915). Han er kjend for stykket ”En handelsreisendes død” frå 1949. (Death of a Salesman). Hovudpersonen er ” det ensomme massemennesket”, som ikkje greier å leve opp til myten om ein god seljar, og til slutt døyr av det. Men enno meir kjend vart kanskje Miller gjennom sitt korte ekteskap med Marilyn Monroe. Det fekk meir medieomtale enn teaterstykka hans.

    Ein forfattar som og skriv bøker som vekkjer til debatter var Truman Capote (1925-1984) Den boka som vekkjer mest debatt er ”Med kaldt blod” frå  1966. Han skriv om familien Clutter, som vert myrda utan grunn, og får i gang ein debatt om kunstnaren sitt ansvar for det han skriv.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Henry Miller!Henry Miller (1891-1980) vart utropt til pornograf. I bøkene ”Krepsens Vendekrets” frå 1934, og ”Steinbukkens vendekrets” frå  1938 brukar han tabuord for å få fram sexskildringar. Dette gjer at bøkene vert forbodne både i England og USA. Men han er ein god forfattar, og i det han skriv t.d. brev, utleverer han seg sjølv. Denne sjølv-utleveringa er det mange seinare forfattarar som har hatt som føredøme for det dei har skrive.

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04