Historie - Norge i Førkrigstida

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

NORGE INN I EIT NYTT ÅRHUNDRE

Det nye hundreåret er berre fem år gamalt då Norge vert eit heilt  fritt land. Det hadde vore ein kronglete veg fram til 7. juni 1905. 25. november, same året, var det folkefest i landet. Den nye kongen, Håkon 7. og dronning Maud, kom til landet, dermed var Norge eit sjølvstendig rike att med eigen konge.

I 1814 fekk landet vårt si eiga grunnlov, men vi kom i union med Sverige under ein felles konge. Det sette sjølvsagt sitt preg på det som skjedde i landet vårt på heile resten av 1800-talet. Rundt 1860 vart forholdet mellom Norge og Sverige dårleg på grunn av statthaldarsaka. Gjennom alle unionsåra hadde Sverige hatt ein statthaldar i Norge, men no ville det norske
Storting ha slutt på denne ordninga. Denne striden vart opptakta til den seinare unionsstriden.

Nyttig oversikt over norsk historie 1905-1940

STIKKORD:
  • Parlamentarismen
  • Handel
  • Unionsstriden
  • Karlstadsemja
  • Norge får ny konge
  • Industrivekst
  • Strid - konsesjonslovene
  • Politikk i eit nytt land
  • Sosiallovgivning
  • Merkesaker
  • Utanrikspoltikk
  • Kjende nordmenn
  • Parlamentarismen og dei politiske partia Få avsnittet opplest
    I den norske grunnlova stod det at statsrådane ikkje hadde lov å møte i Stortinget. I dag er det sjølvsagt at statsrådane er nøydde til å svare for Stortinget for saker dei står bak, og dermed må søke avskjed om dei får Stortinget mot seg. Denne ordninga var eit stort spørsmål på 1880-talet, og vi veit at parlamentarismen vart innført i Norge i 1884. Mannen som først og fremst kjempa saka gjennom overfor konge og storting, var Johan Sverdrup. Samtida meinte at Norge hadde teke eit langt steg i demokratisk retning, og var eit føregangsland i Norden. Eit resultat av denne saka var aukande politisk interesse i Norge, som igjen førte til politiske parti.  Både Høgre og Venstre vart skipa i  1884, og Arbeidarpartiet i 1887.

    I 1898 fekk alle vaksne menn stemmerett. Det var ei av merkesakene til Venstre, og Arbeidarpartiet støtta sjølvsagt opp om dette.

    Eit handelsskip frå byrjinga av 1900-talet - klikk for å sjå større bildete!

    Handel
    Norge var, då som no, avhengig av handel med andre land. Skipsfarten, trelasteksportørane og fiskerinæringa heldt lave prisar, og fekk i stand avtalar som gav fritt tilgjenge på verdsmarknaden. Rundt hundreårsskiftet kom det til ei internasjonal proteksjonistisk rørsle, som også fekk verknader for norsk handel. I 1905 fekk tilhengarane av høg toll på utanlandske varer, sin politikk gjennom i Stortinget.

    Unionsstriden
    Både nordmenn og svenskar såg positivt på unionen heilt fram til 1890-åra. Når det galt økonomi og forsvar, var unionen eit gode for begge landa. Problema melde seg først og fremst i spørsmål om handel og utanrikspolitikk. Utanriksministeren var alltid svensk, og all utanrikspolitikk vart ført frå Stockholm. Frå 1892 og framover, vart saka brennaktuell. I 1891 sette Venstre krav om eigne norske konsular opp på valprogrammet sitt, og i 1892 vedtok Stortinget at Norge skulle ha eigne norske konsular rundt om i verda. Norske konsular skulle arbeide for Norge og norsk handel i utlandet, og berre vera ansvarleg for norske styresmakter.

    No vart det krise i forholdet til Sverige, og svenskane førte no ein lite god politikk overfor Norge. Desse hendingane førte til at det norske forsvaret vart styrkt, og det vart bygt grensefestningar. Nordmennene innsåg at vi måtte vera både politisk og militært førebudde skulle vi få krava våre gjennom. Ein viktig siger vann Norge i 1898, nemleg at unionsmerket skulle vekk frå handelsflagget vårt. På folkemunne vart dette flagget kalla "sildesalaten".

    I 1844 kom en lov som sa at det norske flagget skulle ha unionsmerke i den øverste firkanten. Mange nordmenn likte ikke det. Sildesalaten ble merket kalt.


    Så får unionsstriden ein liten pause. Den russiske politikken i Finland gjer at Sverige må passe på austgrensa si.

    Ei svensk-norsk ekspertgruppe vart danna i 1902, og skulle sjå på konsulatsaka. Sjølv om det kommunikeet dei la fram slo fast at norske konsular var prinsipielt rett, så blussa no striden opp igjen i begge landa. I Norge var det ikkje berre strid om unionspolitikken, men også innanriksspørsmål. Arbeidarpartiet og radikale grupper i Venstre ville ha ein meir radikal politikk i Norge. Høgre stod på den andre sida, og hevda at i den økonomiske politikken skulle ein høyre på meiningane til forretningsfolk og skipsreiarar.

    Våren 1904 kom den norske regjeringa med framlegg til lov i konsulsaka. Den skulle vera likelydande både i Norge og Sverige. Det svenske svaret kom ikkje før i november 1904, og det var ikkje positivt for Norge. Nordmennene kalla det svenske svaret for "lydrikepunkta". Det var særleg to moment som Norge ikkje kunne godta: Den svenske utanriksministeren skulle ha ein viss kontroll over dei norske konsulane, og kongen kunne ved spesielle høve suspendere eller avsette konsulane. Norske og svenske styresmakter diskuterte saka, men i februar 1905 måtte den svensk-norske kongen Oskar 2. melde frå at diskusjonane var stranda.

    Februar og mars 1905 vart avgjerande månadar for oss. Dei politiske partia var einige om ein felles politikk og slagplanen lagd, - konsulsaka skulle ein få gjennom.

    11.mars vart Christian Michelsen statsminister for ei samlingsregjering. Det var ein myndig mann som no førte saka vidare. Han sa frå til svenske styresmakter om den aksjonspolitikk nordmennene ville føre om ikkje konsulsaka gjekk gjennom. Den norske hær og flåte vart og sette i alarmtilstand, og utlandet fekk melding om den norske politikken. Fridjof Nansen vart ein viktig sendemann for den norske regjeringa, og særleg i London gjorde han eit godt arbeid.

    Konsulatlova vart samrøystes vedteken i både Odelsting og Lagting, og 27. mai vart lova lagd fram for kong Oscar 2. Kongen nekta å sanksjonere lova. Det var den norske regjeringa førebudd på, og leverte raskt inn sin avskjedssøknad.  Kongen nekta å ta i mot denne avskjedssøknaden. Men etter Grunnlova var kongen nøydd til å ha ei norsk regjering, og no hadde ikkje kongen det. 7. juni 1905 gjorde Stortinget samrøystes dei formelle vedtaka om at kongemakta ikkje fungerte lenger, og at unionen med Sverige var oppløyst!

    Dette vedtaket utløyste regjeringskrise i Sverige, og ei ny svensk regjering kom til. 13.august 1905 var det folkeavstemming i Norge om unionsspørsmålet. 368208 var for unionsoppløysinga og 184 var mot.

    Karlstadsemja
    Korleis skulle unionen oppløysast? Norske og svenske styresmakter sette seg nok ein gong til forhandlingsbordet. Forhandlingane skjedde i Karlstad i perioden 31.august-23 september, og fleire gonger såg det ut som krig mellom landa var einaste løysinga. Den svenske militære overmakta var stor, men ingen i Sverige var for krig med Norge. Karlstadsemja vart godteken av begge landa, og underskriven 26. oktober 1905.

    Norge får eigen kongeDet nye kongeparet, med sonen Olav, stig på land i Norge i 1905.
    No byrja ein ny, stor diskusjon i Norge. Skulle landet vera monarki eller republikk? Den danske prins Carl vart spurd om han ville bli konge i Norge, og han kravde ei folkeavstemming før han eventuelt tok over som ny konge. Det vart eit stort fleirtal for kongedøme. 25. november la det norske krigsskipet "Heimdal" til ved kai i Kristiania. Om bord var vår nye norske konge, Håkon 7. og dronning Maud. På armen hadde dei den nye prinsen Alexander, som fekk namnet Olav. Norge hadde på nytt fått eigen konge.

    Industrivekst
    Då Norge vart ein fullt ut sjølvstendig stat, tok "den nye arbeidsdagen" til. Unionsoppløysinga fekk ingen negative økonomiske følgjer, fordi det var oppgangstider i heile den vestlege verda. I åra 1905-1916 auka norsk industriproduksjon med heile 83 %. Den viktigast årsaka til denne veksten var fossekrafta, som gav elektrisk kraft til industrien. Det vart skipa ny industri i utkantstrøk, der fossar vart omgjorde til  kraft. Slike industristader fekk vi til dømes i Odda og Sauda, som fekk smelteverk. Notodden og Kirkenes vart og industristader.

    Norsk Hydro sine fabrikkar på Rjukan vart grunnlagt i 1905 - klikk for å sjå større bilete!Aluminium-industrien har vokse fram i Høyanger, Årdal og på Sunndalsøra. I 1905 vart Norsk HydroRjukan grunnlagt. Han som grunnla Norsk Hydro, var forretningsmannen og ingeniøren Sam Eyde. Fabrikken skulle produsere kunstgjødsel, og dei nytta ein ny metode som fysikaren Kristian Birkeland hadde funne opp. Denne metoden gjekk ut på å utvinne nitrogen frå lufta, og som saman med kalk vart til kunstgjødsel produksjonen. Folketalet på Rjukan var ca. 350 i 1900, og tjue år seinare var det over 9000.

    Glimt frå kvalfangsten - klikk for større bilete!Ved sida av dette gjekk norsk skipsfart over frå segl til damp, og er ein av dei  fremste sjøfartslanda i verda. Fiskerinæringa tok i bruk nye fangstmetodar. Når ein les "Den siste viking" av Johan Bojer, forstår ein at dette var litt av ein overgang. Bøndene fekk fleire tekniske hjelpemiddel, og Noregs Bondelag jobba for betre lønnsemd i jordbruksnæringa. "Det store Hamskiftet" har dette vorte kalla i ettertid. På denne tida var og kvalfangst viktig for Norge, og kvalfangarane frå Tønsberg og Sandefjord reiste heilt til Antarktis på kvaljakt.

    T-forden!Elektrisitet vart etter kvart ført fram til alle i NorgeKommunikasjonane vart og utbygde. Den første bileigaren i Norge var tyskaren Hans von Planitz, som var sjef for Schous bryggeri i Kristiania. Dette var i 1901, og han fekk bilnummeret A-1. Etter unionsoppløysinga vart dette bilnummeret til kongen, og det er det framleis. Vegar og tunnelar vart bygde, og den store jernbane utbygginga i Norge varte fram til 1909, då var Bergensbanen ferdig. Den norske Amerikalinja vart skipa i 1910. Elektrisitet vart etter kvart ført fram til alle i Norge, sjølv om ikkje alle i Norge fekk straum før i 1955.

    Norge fikk sin egen linje som gikk mellom Norge og Usa i 1912, som ble meget populær. Klikk for stort oversiktsbilete!


    Striden om konsesjonslovene
    Skulle ein få til å bygge ut norsk industri måtte ein ha kapital. Rundt 1900 begynte fleire utanlandske storselskap å kjøpe opp rettane til å bygge ut fossar i Norge. Mange bønder, og andre, selde rettar til utbygging for ein billeg penge. Desse storselskapa var aksjeselskap, der kvar aksje-eigar berre hadde ansvar for det han hadde betalt inn for aksjene sine, og han kunne selje eller kjøpe aksjar fritt utan at styresmaktene la seg bort i kva han gjorde. Det kom til sterk politisk strid om det trongst lover, slik at desse selskapa måtte søkje staten om konsesjon når det ville bygge ut norske fossar. Slike selskap var og interessert i skog og gruver. Den politiske striden var mellom høgre krefter med eit liberalistisk syn på desse selskapa, og venstrekrefter som meinte at staten måtte vera aktiv i denne saka.

    I 1909 fekk vi konsesjonslovene. Alle aksjeselskap, også norske, måtte ha konsesjon for å drive med industriverksemd i landet vårt. Etter 80 år skulle staten ta over all verksemd - utan å gi vederlag. Dei som ville drive gruver måtte og ha konsesjon. Når det gjaldt oppkjøp av skog fekk ikkje utlendingar lov til det, men og nordmenn måtte ha konsesjon frå staten om dei ville kjøpe skog utanfor den kommunen dei budde i. Desse lovene har sjølvsagt vorte endra på i ettertid.

    Moderne politikk i eit nytt landKlikk på bilete for å sjå større versjon av bilete frå denne arbeidskonflikta!
    Eit industrisamfunn skapte nye veljarar. Arbeidarpartiet fekk auke i talet på stortingsrepresentantar. Fagrørsla hadde stor auke i medlemstalet. LO vart skipa i 1899, og NAF (NHO) i 1900. Den første tariffavtalen mellom LO og NAF kom i 1907. Fagrørsla jobba for lønnsauke, gode arbeidsvilkår og trygdeordningar. Noko nytt i landet vårt var arbeidsstridar, og slike fekk vi både i 1907 og i 1911. Arbeidarane hadde streik som sitt maktmiddel, medan arbeidsgivarane kunne bruke lockout.

    Fredrikke Marie var leiar av Norsk Kvindesaksforening 1898-1903I 1884 vart Norsk kvinnesaksforening skipa. Kvinnene i arbeiderklassen hadde eigne foreiningar som jobba for betre lønn, kortare arbeidstid, gode arbeidstilhøve og røysterett for alle. Kvinnene i dei øvste samfunnslaga var splitta i synet på røysterett, og meinte den skulle knytast til eigedom. Steg for steg gjekk det framover, og i 1913 fekk norske kvinner allmenn røysterett

    Sosiallovgivning
    Også Norge gjennomførte viktige sosiallover rundt hundreårsskiftet. Dette etter mønster frå andre europeiske land. Når konservative politikarar var for dette i Norge, skuldast det tysk føredøme. Bismarck var ein politikar som vart respektert i vårt land. Han meinte at gode levevilkår ville ta bort radikale politiske tankar. Men det vart Venstre som utvikla seg til eit sosialradikalt parti, med sosiale tiltak på programmet. Utover på 1900-talet var og Arbeidarpartiet viktig for dei lovene som vart vedtekne.

    Arbeidarnemda frå 1885, den første fabrikktilsynslova i Norge 1892, lov om ulykkestrygd 1894, lov om sjuketrygd 1909 og lov om normalarbeidsdag 1915. Det vart og gjort endringar i straffelova 1902 og det kom forbod mot offentleg prostitusjon i 1887. I 1909 kom ei lov om høve til å løyse opp ekteskap. I 1915 fekk vi "Castbergs barnelover", som sa at barn fødde utanfor ekteskap fekk rett til arv, og å ta faren sitt namn. Venstrepolitikaren Johan Castberg var ei drivkraft i sosialpolitikken.

    Merkesaker
    I denne perioden kom det og til fleire folkerørsler, med markerte merkesaker. Fråhaldsrørsla var den største masserørsla i landet. I.O.G.T. hadde 250000 medlemmer i 1913. I 1906 vart Noregs Mållag skipa, og i 1907 kom Riksmålsforbundet med Bjørnson som leiar. Målstriden er framleis eit omgrep. I Norge fekk vi og ein kyrkjestrid. Lekmannsrørsla var nokså fundamentalistisk i sitt Bibelsyn, og mot dei stod ein meir liberalistisk teologi. Som eit resultat av striden, vart Menighetsfakultetet skipa i 1908.

    Tre av MFs fire lærere i de første studieårene.  Fra v. Edvard Sverdrup, Ole Hallesby og Peter Hognestad.

    UtanrikspolitikkKlikk på bilete for å sjå ein større versjon av ministeren Jørgen Løvland!
    Etter1905 måtte Norge føre ein eigen utanrikspolitikk, og den nye ministeren Jørgen Løvland måtte bygge opp eit utanriksdepartement og ei utanriksteneste. Norsk utanrikspolitikk var nøytralitetspolitikk, og det var heller lita interesse for utanrikspolitiske spørsmål i Norge. Så seint som i 1914 vart det sagt frå Stortinget sin talarstol "..den skyfrie himmelen i verdspolitikken…" Så då første verdskrigen braut ut var Norge lite førebudd.

    Kjende nordmennKlikk på bilete for å sjå orginalen av Fritjof Nansen!
    Polarområda har alltid vore interessante for nordmenn. Alt i 1889 gjekk Fritjof Nansen på ski over Grønland. I åra 1893-1896 prøvde han å nå Nordpolen, men nådde den ikkje. Han vart folkehelt i Norge, og var ein viktig talsmann for Norge si sak i 1905. Ishavseventyra hans hadde gjort han verdsberømt, og folk høyrde på Nansen når han tala Norge si sak. Enno meir verdsett vart han for sitt enorme hjelpearbeid for flyktningar og menneske i svoltkatastrofer. Han fekk oppdrag frå  Folkeforbundet å hjelpe menneske i Armenia på byrjinga av1920-talet. Her er framleis Fritjof Nansen eit kjendt namn. Klikk på bilete for å få sjå større versjon frå Nasjonalbiblioteket sin bildedatabase!

    Roald Amundsen gjorde og store bragder i polare strøk, både i nord og sør. 14. desember 1911 var han den første som nådde fram til Sørpolen, og planta det norske flagget i isaudet. Etter første verdskrig, flaug han til Nordpolområda i både luftskip og fly.

    Ei bragd som er lite kjend, er den første flyturen over Nordsjøen. Den stod nordmannen Trygve Gran for, men det skjedde same dag som første verdskrig braut ut, så den hendinga har fått ein heller liten plass i historia.

    [Same periode Verda]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk - Webmaster: Svein Frøystad