Kunst og design - Verda i Førkrigstida

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

BILETKUNST OG SKULPTUR I FØRKRIGSTIDA

Kunsten har i det siste hundreåret vore dominert av to store menn: Henri Matisse og Pablo Picasso. Matisse var knytt til fauvismen og Picasso til kubismen. Det var kunstretningane som danna oppstarten til modernismen i kunsten rundt 1905. Modernistane dyrka samtida, dei involverte seg med det ukjente og det usikre i ei verd som var i konstant endring.

Kunstnarane ville prøve nye uttrykksmåtar og verkemiddel. Dei tok tak i det ukjende og ville uttrykkje meir enn berre dei synlege tinga. Psykoanalysen, læra om det ubevisste i menneskesinnet, av
Sigmund Freud fekk mykje å seie for kunstutviklinga. Relativitetsteorien til Albert Einstein frå 1905 og Darwinismen påverka folk si oppfatninga av verda.
 
Den franske diktaren og kunstkritikaren Guillaume Apollinaire spela ei nøkkelrolle i utviklinga av fleire kunstretningar i Paris. Han var av dei første som støtta Matisse og Picasso som dyktige, etablerte kunstnarar.

STIKKORD:
  • Ekspresjonismen
  • Matisse og Fauvismen
  • Abstrakt kunst
  • Kubisme
  • Pablo Picasso
  • Futurisme
  • Skulptur
  • Arkitektur
  • Pablo Picasso!

    Pablo Picasso

    Henri Matisse

    Ekspresjonismen
    Det vaks fram fleire ekspresjonistiske retningar tidleg på 1900-talet. Vi skil ofte mellom tysk og fransk ekspresjonisme. Retninga omfatta bilete, skulptur, arkitektur, litteratur, musikk og film som var ny kunstart på den tida. Det første filmstudioet i Hollywood kom i 1911.

    Tysk ekspresjonisme utvikla seg i Tyskland og tysktalande land frå 1900-1910. Retninga kom snart etter i Europa. Kunstnarane skildra uroa i den moderne storbyen. Måleria inneheldt angst og bar forvarsel om første verdskrig. Til dei fremste tyske ekspresjonistane høyrer Emil Nolde, Ernst Ludvig Kirchner, som var inspirator til gruppa "Die Brücke" (1905-1913), og Vasilij Kandinskij og Franz Marc i gruppa "Der Blaue Reiter".

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Autumn Sea VII!

    Emil Nolde,
    “Autumn Sea VII”,
    1910

    “Die Brücke" var ei gruppe tyske avantgarde kunstnarar som vart danna i Dresden. Dei fleste tyske ekspresjonistane var medlemmar i gruppa. Målet deira var eit slagkraftig og radikalt måleri. Dei nytta sterke fargar og effektar. Fleire nordiske målarar vart påverka av gruppa, mellom andre Edvard Munch og finnen Akseli Gallen-Kallela.

    Henri Matisse og Fauvismen
    Fauvismen prega kunstutviklinga i perioden 1903-1908 i Paris. Matisse var leiaren i gruppa "Les Fauves" (villdyra). Gruppa representerte fransk ekspresjonisme. Dei utnytta verkemidla på ein uttrykksfull måte. Fargeeffektane hadde ei ekspressiv kraft og flatene var ofte markerte og dekorative. Matisse brukte mønstrete tepper, dukar og tapet som han såg rundt seg, til dekorative element i komposisjonane. I biletet "Dansen" (1910) er det jamne, klare fargeflater og flytande linjer i ein stram sirkelforma komposisjon som dannar mønsteret.

    I Matisse sitt bilete "Sigøynerinna" (1906) er det ein kraftfull koloritt, men ein kan likevel tydeleg sjå forma eller motivet. Matisse studerte Cézanne sin måte å bruke farge på. Inntrykket av lys og luft vart teke vare på.

    Klikk på bilete for større versjon!

    Henri Matisse,
    “Harmoni i rødt”, 1908

    Abstrakt kunst
    Klikk på bilete for ein større versjon av Gustav Klimt!
    Omkring 1900 hadde fotografiet nesten fortrengt det naturalistiske måleriet. Med fotokunsten si utvikling og nye idear om biletkunst, kom det nye uttrykksmåtar i biletkunsten. Jugendstilen var først ute med sine abstrakte dekorative ornamentformer. Kunstnarane var oftast målarar eller arkitektar, og steget var ikkje så langt frå ornamentikk til biletkunst. Gustav Klimt er ein av dei få kjende målarane frå Jugendstilperioden.

    Pablo Picasso og Georges Braques sine eksperiment var med på å bryte den tradisjonelle måten å måle på. Dei var grunnleggjarane av kubismen, ei kunstretning som vaks fram i byrjinga av hundreåret. Retninga førte med seg mange impulsar og gav opphav til nye målarretningar, som enda i eit reint geometrisk, abstrakt formspråk.
     
    Sonja Delaunay og Robert Delaunay arbeidde med modernistisk abstraksjon. Dei danna ei gruppe som kalla seg orfistane. Dei brukte fargen både som form og innhald i arbeida sine. Sonja Delaunay jobba mykje med tekstil og klesformgjeving.

    Klikk på bilete for ein større versjon av Frank Kupka!Den tsjekkiske målaren Frank Kupka kom i kontakt med orfismen. Det førte til ein grunnleggande innverknad på Kupka si utvikling av eit fargesterkt, nonfigurativt formspråk. Innhaldet i komposisjonane var ofte sirklar og sirkelutsnitt. Gjennom sitt venskap med målaren Jacques Villon møtte han mellom anna Marcel Duchamp, Raymond Duchamp-Villon og Fernand Leger. I 1912 hadde dei ei utstilling ilag under namnet Section d’Or (som tyder "det gylne snitt").

    Den russiske målaren Vasilij Kandinskij måla det første abstrakte biletet. Abstrakt kunst er eit vanleg namn på ei rekke retningar innafor moderne kunst, også omtalt som "nonfigurativ kunst". Kandinskij måla abstrakte bilete med nesten musikalske biletkomposisjonar. Han arbeidde med motiv som var inspirerte av landskap, legender og bibelske tema. Kandinskij kjende godt til arbeid av Gauguin og van Gogh og neoimpresjonistane sine arbeid og han hadde ein forkjærleik for russiske ikonar og glasmåleri frå Bayern. I 1912 gav han ut boka om det åndelige i kunsten. Her skreiv han mellom anna om biletet som uttrykk for indre tilstandar og sinnsstemningar.

    Den tyske målaren Franz Marc og sveitsaren Paul Klee vert rekna som pionerar innanfor abstrakt kunst.

    Klikk på bilete for ein større versjon!

    Paul Klee,
    “Red and White Domes”,
    1914

    Kubisme
    Kubismen er ei kunstretning som vart utvikla i eit nært samarbeid mellom Pablo Picasso og Georges Braque i åra frå 1908-1914 i Paris. Kunstnarane arbeidde etter impresjonisten Paul Cezanne sine teoriar. Dei gjekk ut på å forenkle formene i naturen til geometriske former som sylinder, kule og kjegle. Kubistane studerte og analyserte og løyste opp voluma på ting dei skulle teikne eller måle. Ei arm kunne bli som ein sylinder og eit hovud vart ei kule og dei såg personane eller gjenstandar frå fleire vinklar samtidig.

    Kasimir Malevitj,
    ”Vedhoggaren”,
    1912-13

    Kubistane var også påverka av afrikansk kunst. Det kan vi sjå i Picasso sitt berømte bilete "Frøknene frå Avignon" 1907, som blir rekna som det første kubistske måleriet.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon!

    Pablo Picasso,
    ”Pikene i Avignon”,
    1907

    Pablo Picasso
    Picasso var spansk målar, grafikar og skulptør og den mest kjende kunstnaren på 1900-talet. Han reiste til Paris som 16-åring. Den "blå" perioden er frå den første tida, då blåfargen dominerte bileta hans. Den "rosa" perioden kom rett etter. Gjennombrotet for Picasso som kunstnar kom med biletet "Frøknene frå Avignon” (1907). Picasso forkastar her vanleg bruk av perspektivet, av lys og skugge og det er vanskeleg å definere bakgrunnen i biletet. Han forenklar og bryt opp figurane i fasettar. Biletuttrykket var sjokkerande. "Guernica" (1937) er Picasso sitt mest kjende verk.

    Futurisme
    Futurismen var ei kunstretning som bygde på kubismens revolusjonerande idear. Italienaren og forfattaren Fillipo Tommaso Marinetti (1876-1944) skreiv det futuristiske manifest i 1908. I starten var retninga knytt til litteraturen, men utvikla seg til å omfatte andre kunstformer etter kvart. Som gruppe heldt dei saman frå 1909-1929. Gruppa var opptekne av framtidas teknologi, fart, krig og vold. Det kjem tydeleg til uttrykk i arbeida deira. Det var mange som såg samanheng mellom futuristiske verk og filmen si utvikling.

    Giacomo Balla (1871-1958) var italiensk målar. Balla var autodidakt, det vil seie at han var ein sjølvlært kunstnar. På sine reiser til Roma og Paris kom han i kontakt med andre kunstnarar og slik lærte og vidareutvikla han seg. Under eit opphald i Paris møtte han mellom anna Georges Seurat og Paul Signac som påverka hans sans for lys- og fargeverknader. Balla var god ven av Marinetti og vart kjend med futuristane gjennom han. Målarane laga sitt eige futuristiske manifest i 1910 og Balla underteikna manifestet same året.

    I futuristiske måleri og skulpturar av Giacomo Balla, Umberto Boccioni og andre, la kunstnarane vekt på å skape ein dynamisk framstilling av fart. Dei skildra til dømes bilar og gåande personar ved å gjenta forma fleire gongar ved sida av kvarandre. Dette kan ein sjå i Balla sine arbeid frå perioden han var i Düsseldorf, "Hund i snor" (1912) og "Bil i fart + snøggleik + støy" (1913)

    Giacomo Balla,
    "Bil i fart + snøggleik + støy",
    1913

    Kunstretningane italiensk futurisme og russisk konstruktivisme som Paul Klee, Piet Mondrian, Vasilij Kandinskij, Marc Chagall, Robert Delaunay, Fernand Leger, Marcel Duchamp, Juan Gris og Mirô. Store deler av Mirô sine verk er å finne i Miró-museet i Barcelona i Spania.

    Skulptur
    Biletkunstnarar, forfattarar og skulpturar endra uttrykksmåtar utover på 1900-talet. Skulpturane vart meir enn menneskefigurar, dei skulle ikkje formidle berre dei synlege tinga. Kunstnarane ville velje sine eigne kunstutrykk ut frå sine eigne kjensler. Sigmund Freud utvikla læra om det underbevisste i menneskesinnet, og mange kunstnarar vart opptekne av korleis dei kunne uttrykkje det som rørte seg i det ubevisste. Spenningane og kontrastane i sjølve skulpturen, forma, overflata, materialet og lyset sin verknad på skulpturen var viktige verkemiddel for kunstnaren å jobbe med.

    Skulpturen ”Den einsame” (1911) er laga av tyske Ernst Barlack. Han var ven av Kate Kollwitz, som delte hans medkjensle med dei fattige og einsame. Han skapte forenkla skulpturar og jobba med menneskelege utrykk i ulike sinnsstemningar, frå depresjon til ekstase. Barlack var ekspresjonistisk bilethoggar, grafikar og forfattar. Det første atelieret hans er omgjort til museum.

    ”Sovande muse” (1910) av Constantin Brancusi er ei oval liggande andletsform i marmor. Brancusi utforska dette eggforma motivet gjennom heile livet. Dei tidlege arbeida hans kan minne sterkt om Rodin, men i perioden 1907-1910 utvikla han ein revolusjonerande form for skulptur. Arbeida endra seg frå det figurative til det abstrakte og materialet vart utgangspunktet for forma.

    ”Kysset” (1910) er ein kubistisk liknande skulptur i grov steinblokk. Forma uttrykkjer både steinblokka og kva eit kyss eigentleg er. Den grovhogde forma i skulpturen kan minne om romansk folkekunst eller afrikanske stammeskulpturar.

    Giacomo Balla,
    "Bil i fart + snøggleik + støy",
    1913

    Italienaren Umberto Boccioni jobba med fart og rytme i sine verk. I bronsefiguren ”Romlig framstilling av rørslefasar” (1913) ser vi ein kroppsliknande figur som ser ut til å flytte seg mekanisk framover. Skulpturen formidlar styrke og kraft.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon!

    Umberto Boccine,
    ”Romlig framstilling av rørslefasar”,
    1913

    [Til arkitektur] [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk - Webmaster: Svein Frøystad