[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

Då som no, gjekk diskusjonen om kva som var god eller dårleg litteratur. Romanen har vorte sett på som finkultur, og dette vart forsterka i 1901 då Nobels litteraturpris vart utdelt for første gang. Nobel sa : "- prisen skal hvert år tilfalle den som innenfor litteraturen har produsert det mest fremragende i idell retning". T.d. har framleis ikkje ein barnebokforfattar fått prisen. Men folk las: visetekstar, drama, kriminalromanar, romantiske historier og sentimentale kjærleiksromanar.

Tida rundt hundreårsskiftet har i ettertid vorte kalla "La belle epoque", den sorglause og lukkelege tida då ingen såg at verda gjekk mot ein storkrig. Kom det til konflikter, ville det ikkje ha konsekvensar for det jamne samfunnet trudde folk. Krig i moderne form vart ikkje "funne opp" før under første verdskrig.

Frankrike
Paris er i byrjinga av hundreåret den store kunstnarbyen i Europa. Dei som skriv lyrikk byrjar no å endre på skrivemåten sin, og dette fører fram til at modernismen slår gjennom.

- Sjå Norsk i mellomkrigstida for utdjuping!

Forfattaren Apollinaire samarbeidar med målaren Pablo Picasso, men får noko vanskar med å få fram kubismen gjennom ordet. Men seinare i hundreåret får ein litteraturgrupper, som endrar både på skrive- og lesemåten.

- Sjå Kunst og Design i mellomkrigstida for stoff om dadaismen og surrealismen!

Det som skjer i samfunnet vert spegla  av i litteraturen. Sjølvsagt gjeld det også i aviser. I Frankrike var Dreyfus-saka eit døme på det. Frankrike og Tyskland hadde i lang, lang tid kjempa om herredøme i Sentral-Europa, og i 1870 hadde landa vore i krig med kvarandre. Sommaren 1894 oppdaga det franske krigsministeriet at den tyske ambassaden i Paris hadde hemmelege franske militærdokument. Mistanken om spionasje fall på den franske kapteinen Alfred Dreyfus. Han var av jødisk slekt. Han sa han var uskuldig, men han vart stilt for krigsrett og dømt til livsvarig forvising på straffekolonien Djevleøya. Etter kvart byrja rykta å gå om at Dreyfus var offer for falske skuldingar, og at fleire dokument i saka var falske. Frankrike delte seg i to, for eller i mot Dreyfus.

Det vart ein hard samfunnsdebatt omkring saka, og forfattarane engasjerte seg og. Mellom dei Emile Zola, som skreiv ope brev til styresmaktene der han forsvarte Dreyfus. I 1906 vart Dreyfus frikjend for alle skuldingar, og han vende tilbake til hæren. I ettertid har Dreyfus sine motstandarar blitt sett på som dei som ville halde på eit gamalt  samfunnet med privilegier for den einskilde. Medan Dreyfus sine forsvararar vart sett på som revolusjonære, som ville ha ei endring av samfunnet.

England
Dronning Victoria døyr i 1901, og ho sette sine spor i si styringstid. Perioden har vorte kalla viktoriatida. Sjølvsagt var det britiske samfunn mangfaldig, men i omgrepet viktoriatid ligg det ei noko hyklersk haldning til moralske spørsmål, særleg når det gjeld seksualitet. Derimot kunne ein fritt utfalde seg i politikk og økonomi, i alle fall var det slik for menn. Idealet var den seinviktorianske gentleman. Storbritannia som "The Great Empire", går mot slutten til nærare ein kjem første verdskrigen. Då dronninga døyr var det ein kan kalle imperieromantikken over, for no vert den politiske situasjonen stadig vanskelegare. Dette speglar seg av også innan litteraturen.

Rudyard Kipling (1865-1936) har vorte kalla imperiet sin diktar. Han var fødd i India, og har skildra dette landet i mykje av det han har skrive. Han skriv om folk sitt ansvar overfor verda, og om einskildmennesket si pliktkjensle. Men han er prega av tida sine overlegne tankar om den kvite man og at vesten skal spreie sin kultur til "primitive" folkeslag.

I 1899 skriv han diktet om "the white man's burden", men likevel kjenner vi han best frå ein annan innfallsvinkel. Han er forfattaren av "Jungelboka", som vi kjenner best frå Walt Disney sin teiknefilm. Her møter vi Mowgli, som veks opp hos ulvane, og er venn med ei andre jungeldyra. Godt vaksne folk har og hørt visa "Mandalay", som Kipling har skrive teksten til. I 1907 fekk han Nobelprisen i litteratur for forfattarskapen sin.

Oscar Wilde (1854-1900) Han høyrde til eit miljø som angreip tida sitt hykleri påslutten av viktoriatida. Han var irsk, og hadde han  sjansen var han satirisk mot det britiske samfunnet. "The Picture of Dorian Grey" (1891) er den best kjende boka hans. Men det er ikkje for bøkene sine Wilde er mest kjend. Han var homofil, og på den tida var dette eit brotsverk. Wilde var gift og hadde barn, men innleidde eit forhold til den unge lord Alfred Douglas. Dei la ikkje skjul på forholdet sitt, og far til Alfred Douglas gjekk til sak mot Oscar Wilde. Han vart dømd til to års fengsel, og då han slapp ut av fengselet var han ein øydelagd mann. Han reiste til Italia og Frankrike, der han døydde i Paris i 1900.

Sjå filmen om Oscar Wilde, for då får du innblikk i livet til ein forfattar frå viktoriatida.

John Galsworthy (1867-1933) er best kjend i Norge for Forsytesagaen. Desse bøkene gjekk som fjernsynsserie på NRK. Kjærleik og pengar er hovudmotivet for denne slektshistoria. For desse bøkene fekk han Nobelprisen i litteratur i 1932, men på grunn av sjukdom kunne han ikkje vera til stades då prisen vart delt ut. Han døydde i 1933.

George Bernhard Shaw (1856-1950) var og irsk. Han flytta tidleg til London, og er ein av dei mest berømte britiske teaterforfattarar. Før han sjølv byrja å skrive, jobba han som journalist og teaterkritikar. Han likte godt stykka til Henrik Ibsen, og då det vart danna eit teaterselskap i London som skulle oppføre Ibsen sine samfunnskritiske stykke, såg han sitt snitt til å få oppført eit av sine stykke. Shaw var sterkt politisk engasjert, og var sosialist heile sitt liv. I alle stykka han skreiv var han kritisk til det han såg rundt seg.

Det stykket som har vorte hans største suksess, skreiv han til brevvennina si, som var skodespelar og spelte hovudrolla då stykket hadde premiere. Stykket heiter "Pygmalion", og handlar om blomsterjenta Eliza Doolittle. Språkprofessor Henry Higgins veddar med ein venn om at han på seks månader skal greie å forvandle Eliza si cockneydialekt til Oxford-engelsk. Det greier han sjølvsagt, han forelskar seg i Eliza og dei lever lukkeleg alle sine dagar. "Pygmalion" er best kjend som den amerikanske musikalen "My Fair Lady". Vi kjenner best filmversjonen med Andrey Hepburn og Rex Harrison i hovudrollene.

Då Shaw fekk Nobelprisen i litteratur i 1925,  vart han mektig irritert. Han ville ikkje ha alle dei tiggarbreva som følgde med.

Kven bor i Baker Street 221 b, saman med sin trufaste følgjesvein,
Dr. Watson? Sjølvsagt Sherlock Holmes. Opphavsmann til denne figuren er forfattaren Conan Doyle (1859-1930). Sherlock Holmes er ein av dei best kjende litterære figurane i verda, ved sida av Hamlet og Don Quijote.

Conan Doyle hadde denne detektivhelten som  hobby medan han skreiv andre romanar, som han håpte skulle bli kjende. Men det vart Sherlock Holms vi knyter til namnet hans. Doyle skreiv mange noveller om Sherlock Holmes, som han samla i ei bok. Som avslutning let han helten sin verte styrta utfor eit stup i Alpane. Elleve år seinare dukkar Holmes opp igjen. Conan Doyle var blakk og trengde pengar.

Amerika
Den forfattaren vi stoppar opp ved er Jack London(1876-1916). Han var oppteken av samtida si, og derfor kunne han vera oppteken av fleire - ismer samstundes. Konsekvens i livsynsspørsmål hadde han ikkje sans for. Han brann for ei sak, men så var det brått ei ny sak han hadde på hjartet. Dette saman med eit stort forteljartalent, gjorde han til ein mykje lest forfattar, også i Skandinavia.

Han flakka mykje rundt, og hadde mange ulike jobbar før han bestemte seg for å skrive. Han kom frå fattige kår, og i mykje av det han skreiv stillte han seg på fattigfolk si side. Samstundes var han oppteken av den sterke mannen som sette seg sjølv fremst. Han støtta seg til Nitzsche sine tankar om overmennesket.(Sjå under Tyskland) Ulven vart hans symbol for den einsame, sterke mannen som trassar både menneske og natur. Det store gjennombrotet fekk Jack London med boka "The Call of the Wild" (1903). På norsk fekk boka tittelen "Når villdyret våkner". Boka handlar om sledehunden Buck, som når eigaren hans døyr vender tilbake til naturen og vert leiar for ein ulveflokk. Jack London levde eit hardt liv, og berre 40 år gamal tar han sitt eige liv.

Tyskland
Skal ein forstå tysk litteratur i byrjinga av hundreåret, må ein kaste eit auge på tysk politikk og historie. Tyskland hadde sigra over arvefienden Frankrike, i krigen mellom landa i 1870. Samstundes greidde Bismarck (sjå historiedelen) og samle alle dei tyske fyrstedøma til eit keisarrike. Filosofen Friedrich Nietzsche (1844-1900) presenterte tankane sine om overmennesket, som har viljen til makt som den inste drivkrafta, og som naturen har gjeve rett til å rå over dei veike og  livsudugande.

I musikken dreg Richard Wagner fram gamal tysk mytologi, gjennom verket "Nibelungenring". Med all denne påverknaden blomstrar tysk nasjonalisme. Sjølvsagt finn vi den att også innan litteraturen. Nasjonalisme hadde ein også i andre europeiske land t.d. i Frankrike. I Tyskland vert slagorda sivilisasjon og kultur lansert. Den germanske rase sin kultur er reinhjerta og edel, medan den galliske, dvs. den franske, er overflatisk og dekadent.

Sjølvsagt var ikkje all tysk litteratur, og andre kunstutrykk, så sterkt nasjonalistiske. Kunstretningar, som naturalisme og symbolisme, med opphav i Frankrike, påverka også dei tyske kunstnarane. Etterkvart vert tysk ekspresjonisme eit omgrep innan målarkunst, og sjølvsagt vert litteraturen også påverka av dette. I ettertid veit vi at dette var levande uttrykk heilt til nazistane kom til makta i 1933.

Thomas Mann (1875-1955) gav i 1901 ut "Buddenbrooks", ei familiehistorie over fire generasjonar. Den handlar om ei kjøpmannsfamilie frå Lübeck.  Han hadde mellom andre dei norske forfattarane Kielland og Lie som mønster for verket sitt. Han følte seg som den som formidla tysk kulturarv. Han rømte frå Nazi-Tyskland til USA, og uttalte: "Der jeg er, er den tyske litteratur". Ingen motsa han, fordi han var ein fornyar av europeisk romankunst, og han eksperimenterte ein god del med skrivemåten sin.

Den eldre broren hans Heinrich Mann gav ut romanen "Professor Unrat" i 1905. Som forfattar nådde ikkje han same høgd som bror sin, men han er med her fordi filmmanus til filmen "Der blaue Engel" er bygt på  denne boka. I denne filmen slo Marlene Dietrich gjennom. Ho var ei av dei store filmstjernene, og sangarane gjennom nesten heile hundreåret.

Russland
På denne tida er St.Petersburg den viktigaste byen i Russland. Det er her ting skjer, og det er her det russiske kulturlivet utfaldar seg. Europeiske retningar innan kunst og kultur, har ingen problem med å nå fram til russiske kunstnarar og kulturarbeidarar. Les i historiedelen om den politiske utviklinga i landet.

Den russiske forfattaren Anton Tsjekov (1860-1904) sine teaterstykke vert framleis spelt. Ein ser i avisene at stykke som  "Måken" eller "Tre søstre" vert spelt på norske teaterscener. Stykka til Tsjekov prøver å få "handlinga" i bakgrunnen, og i staden få fram ei rekkje enkle menneskelagnader som umerkeleg, men utan at dramatiske effekter eller konflikter grip inn i kvarandre og kastar lys på kvarandre.

Eit anna namn frå  Russland i denne perioden er Maksim Gorkij (1868-1936). Han var ein fattiggut med stor kunnskapslyst, som vart forfattar. Gjennom heile livet sitt støtta han dei revolusjonære rørslene i Russland, seinare Sovjetunionen.

Nordisk litteratur
Den store nordiske forfattaren frå denne perioden er svensk. August Strindberg (1849-1912) har i ettertid, saman med Ibsen, vorte ein verdsklassikar. Han skreiv både romanar, skodespel og lyrikk. Ved sida av skrivinga måla han.  Han gjennomlevde fleire store livskriser, og desse var det som dreiv han framover og fornya han som forfattar. Han var kritisk til samtida si, og gjekk til angrep på det offentlege Sverige i det han skreiv.

Mykje av forfattarskapen hans går med til å  skildre tilhøve mellom kvinne og mann, og det frå  ulike innfallsvinklar. Det er sagt om Strindberg at han var kvinnehatar. Han var gift tre gonger, og alle ekteskapa var korte. Kjende verk av Strindberg er romanen "Röda rummet" og dramaet "Fröken Julie"

Selma Lagerlöf (1858-1940) var og svensk, og ho er best kjend for eventyrforteljinga "Niels Holgerssons underbara resa gennom Sverige" (1906-07). Denne boka var tenkt som ei lesebok for folkeskulen. I sitt store verk "Jerusalem" (1901-02) fylgjer ho ei gruppe religiøse svermarar frå Dalarna i Sverige til Jerusalem der dei vil starte på nytt. Det går ikkje heilt etter planen. Boka er filma, (1996) og norske Marie Bonnevie spela den kvinnelege hovudrolla. Selma Lagerlöf fekk Nobel sin litteraturpris i 1909.

Den svenske lyrikaren Gustaf Fröding (1860-1911), fekk stoffet sitt konfiskert då han skildra erotiske møter mellom kvinne og mann.

Dansken Martin Andersen Nexø (1869-1939) sine bøker om "Pelle Erobreren" (1906-10) og "Ditte Menneskebarn"  (1917-21), er godt kjende også i Norge. Bøkene er   filma. "Pelle Erobreren" i 1987 med Max von Sydow i hovudrolla. Nexø kjempa gjennom bøkene sine for arbeiderklassa, og opplever under eit besøk til Spania at denne klassekampen er universell. Nexø vart ein overbevist kjempar for kommunismen.

[Same periode Norge]

[Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
Redaktør: Åshild Støbakk - Webmaster: Svein Frøystad