Temaweb - tverrfagleg teneste for grunn- og vg. skule


	[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]


VIKTIGE HOVUDMOMENT FOR PERIODA: Ute i Europa slår modernismen gjennom som ein reaksjon på første verdskrigen og dei lidingane som menneska hadde gått gjennom. Dei nye tankane når også Norge, men treng tid for å slå gjennom. For norske forfattarar var ikkje krigshandlingane like nær som for europeiske kollegaer. Vi hadde ein sterk forfattartradisjon her i landet.. Jfr. Dei fire store (Ibsen, Bjørnson, Kielland og Lie). Dei var nytenkjande i si tid, men då modernismen kjem, vart dei tradisjonelle i sin skrivemåte..


	STIKKORD: Nyrealismen Sigrid Undset Olav Duun Oskar Braaten Sigurd Hoel Aksel Sandemose Cora Sandel Mot Dag rørsla Lyrikk Rolf Jakobsen Tradisjonell lyrikk Rudolf Nilsen Jakob Sande Arnulf Øverland Nordal Grieg Massemedium Vekeblad Barne- og ungdomslitt.

Knut Hamsun kan kanskje vera eit bindeledd mellom det gamle og det nye. Han fornyar skrivestilen gjennom sin prosalyrikk, og han vart ein internasjonalt kjend forfattar. I 1920 får han Nobelprisen i litteratur for romanen ”Markens grøde”.

Før første verdskrigen slår ein ny periode gjennom i norsk litteratur, og den har vorte kalla nyrealismen. Nyrealistane skriv romanar om vanlege folk sitt kvardagsliv. Dei skildrar gjerne ei slekt over fleire generasjonar. Nyrealistane legg vinn på å bevare gamle verdiar. Ofte vel dei historiske romanar for å få dette tydeleg fram. Ein må med dette som utgangspunkt sjå mellomkrigstida som ein viktig periode også i vår litteraturhistorie.

Då Sigrid Undset (1882-1949) gav ut trilogien om Kristin Lavransdatter 1920-1922, hadde ho sett korleis krigen hadde løyst opp gamle verdiar. Gjennom bøkene om Kristin Lavransdatter ønskjer ho å ta vare på dei gamle verdiane. Denne trilogien gav henne Nobelprisen i litteratur i 1928. Liv Ullmann laga film av første boka i serien, ”Kransen”. (1995) Filmen vart sett av eit stort publikum.


	Sjå video frå “Kristin sitt rike” og Jørundgard Middelaldersenter!




Olav Duun (1876-1939) var og oppteken av moralske konfliktar i det han skreiv. I boka ”Medmenneske” frå 1929, reiser han spørsmålet om det er lov å slå i hel eit anna menneske. Romanserien om ”Juvikfolket” vert rekna som Olav Duun sitt viktigaste verk. I seks bind skildrar han denne slekta si utvikling.

Nye samfunnsgrupper får sin plass i litteraturen. Oskar Braaten (1881-1939) skildrar industriarbeidaren frå Kristiania sin austkant. I hovudverket til Braaten, ”Ulvehiet” (1919)
vert dagleglivet i ein gråbeinsgard skildra. Vel så kjende er nok bøkene hans ”Ungen” og ”Den store barnedåpen”. Desse har vore utgangspunkt for både musikal og film. Her fortel han om fabrikkjentene sitt harde liv når dei kom i ”ulukka”.

Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Sigurd Hoel!

Sigmund Freud og psykoanalysen påverkar og forfattarar i Norge:
Sigurd Hoel (1890-1960) var oppteken av Freud sine tankar. Svik og sjølvbedrag er tema for fleire av S. Hoel sine romanar. Dette går att i både ”Syndere i sommersol” (1927) og ”Fjorten dager før frostnettene” (1935). Hovudpersonane må gå inn i seg sjølve for å finne ut kven dei er, og kvifor dei handlar som dei gjer.

Og ”mannen frå Jante” Aksel Sandemose skaper Jantelova i sin roman ”En flyktning krysser sitt spor”(1933). Den boka er no filma.

Jantelova knekkjer Espen Arnakke, som er hovudpersonen i romanen. Tyrannisering, sjalusi og maktkamp fører til at Espen Arnakke vert ein mordar. Boka er no filma. Filmen ”Misery Harbour” er i høgste grad sjåverdig.

I litteraturen finn vi uttrykket utviklingsroman.

Cora Sandel (1880-1974) sin romantrilogi om Alberte har fått ord på seg for å vera ein slik utviklingsroman. Hovudpersonen vert skildra over lang tid, ofte frå barndom til vaksen. I bøkene ”Alberte og Jakob” (1926), ”Alberte og friheten” (1931) og ”Bare Alberte” (1939) vert livet til Alberte skildra. Alberte går i bøkene gjennom ei personleg utvikling frå umoden jente til ei moden kvinne som lukkast i livet sitt. .Romantrilogien vart ein suksess.

Cora Sandel finn du meir om her: NRK - Dagbladet




Om ikkje dei norske forfattarane tok opp første verdskrigen direkte i det dei skreiv og måten dei skreiv på, så betyr ikkje det at forfattarane her til lands var upolitiske. I 1921 vart det stifta ei politisk gruppe kalla ”Mot Dag”. Den vart leia av Erling Falk og gruppa stod langt til venstre politisk. Gruppa gav ut eit tidsskrift som og hadde tittelen ”Mot Dag”. Fleire forfattarar var skribentar her. Sigurd Hoel, Aksel Sandemose og Arnulf Øverland sine tekstar var ofte å finne i tidsskriftet sine spalter.

LYRIKK:
Heller ikkje innan lyrikken slår modernismen gjennom i vårt land. Hos oss brukar lyrikarane dei tradisjonelle verkemidla som rim og rytme. Nokre få lar seg likevel inspirere av det nye - modernismen.

Alt på slutten av 1800-talet hadde Sigbjørn Obstfelder (1866-1900) skrive dikt der han tok i bruk nye verkemiddel.Han brukar ikkje fast rytme og enderim, men set saman dikta sine på ein musikalsk måte. ”Rytmiske gjentakelser og klangfulle bokstavrim” er sagt om diktinga hans. Obstfelder var svært interessert i musikk. Obstfelder har vorte kalla Norge sin første modernist, og som hos dei seinare modernistane var angst og framandkjensle også tema i hans dikting.

Vi kjenner dei siste verselinene i diktet ”Jeg ser”:”Jeg ser, jeg ser…..Jeg er visst kommet på en feil klode! Her er så underlig…..”

Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av Rolf Jacobsen!




	I 1933 gav Rolf Jacobsen(1907-1994) ut diktsamlinga ”Jord og jern” Hans dikt er moderne. Han skildrar samfunnet med bilar, kraftliner og fabrikkrøyk. Dette var nytt i norsk lyrikk, og viser veg til europeisk dikting. Hans dikt er heller ikkje bygt opp med tradisjonelle litterære verkemiddel. Rolf Jacobsen viser veg for modernismen sitt gjennombrot, som kom i 1950-åra i Norge.

Dei fleste lyrikarane skreiv tradisjonelle dikt:
Herman Wildenvey (1886-1959) og Olav Bull (1883-1933) var lyrikarar som var populære i byrjinga av 1900-talet, og som framleis skreiv i den perioden som vi no er inne i.

Arbeidarane sin diktar var Rudolf Nilsen (1901-1929) Han vaks opp på austkanten i Kristiania, og skreiv om korleis det var å bo i ”Nr. 13”, ein leigegard med fattigdom og fyll, men og med håp og draumar. R. Nilsen var kommunist og kjempa for eit klasselaust samfunn. Han døydde svært ung, men mange av dikta hans kjenner vi godt til fordi visesangaren Lillebjørn Nilsen har sett tone til dei.

”Gi meg de rene og ranke, de faste og sterke menn,
de som har tålmod og vilje og aldri i livet går hen
og selger min store tanke, men kjemper til døden for dem.”

Frå ”Revolusjonens røst” av Rudolf Nilsen

Har du høyrt skodespelaren Jon Eikemo lese diktet som byrjar slik:
”I morgon skal eg byrja på eit nytt og betre liv - trur eg”
Ja, då kjenner du eit av dikta til lyrikaren Jakob Sande. Diktet heiter ”Etter ein rangel” og står i samlinga “Storm frå vest“ som kom ut i 1931. J. Sande var frå Sunnfjord og skreiv om vestlandsnaturen og vanlege folk sitt daglegliv.

I 1936 vart diktet ”Du må ikke sove” trykt i tidsskriftet ”Samtiden”. Diktaren Arnulf Øverland (1889-1968) vakna opp etter ein draum og skreiv dette sterke og mektige diktet. Nazistane hadde byrja å marsjere i Europa, og Øverland ville ha folk til å sjå at no var det fare på ferde. Øverland skreiv dikt også etter at Hitler sine tropper hadde okkupert Norge. Det enda med at han vart arrestert og send til den tyske konsentrasjonsleiren Sachsenhausen.

Likevel fekk han høve til å skrive og etter krigen kom dikta ut i samlinga ”Vi overlever alt”. Øverland var sosialist, men etter kvart som han vart klar over tilhøva i Sovjetunionen under Stalin, gjekk han meir og meir vekk frå dette synet. Øverland vart leiar av Riksmålsforbundet og kjempa ivrig for riksmålet. I 1933 gav Øverland ut ” Tre foredrag til offentlig forargelse”. Eit av foredraga ”Kristendommen, den tiende landeplage” vekte sterke reaksjonar. Han synest kristendommen var overflatisk og han var kritisk til denne.

Nordal Grieg (1902-1943) åtvara også mot framveksten av nazismen. Etter eit besøk i Moskva fekk han sans for kommunismen. Han var samfunnskritisk i mykje av det han skreiv.
I skodespelet ”Vår æreog vår makt” gjekk han til åtak på norske skipsreiarar som hadde tent pengar på første verdskrigen og sett sjøfolka sitt liv på spel. Han reiste til Spania som krigskorrespondent under borgarkrigen 1936–1939.

Tyske troppar framfor universitetet i Oslo! Då dei tyske troppane gjekk til åtak på Norge i aprildagane 1940 melde N. Grieg seg til teneste for dei norske troppane. Han var med på gulltransporten langs kysten og over til England. Han heldt fram som krigskorrespondent. Han var med på eit bombetokt over Berlin 2.desember 1943 då flyet han var med vart skote ned.

Vi kjenner dei fine dikta hans ”Til ungdommen ” og ”17.mai 1940”.

Det var fleire forfattarar i Norge som såg at nazismen var ein fare for menneska sin fridom. Ved sida av Arnulf Øverland og Nordal Grieg, så skreiv både Sigrid Undset, Sigurd Hoel og Aksel Sandemose kritisk mot nazismen. Unnataket var Knut Hamsun. Det var kanskje ei sak som samla norske forfattarar mot nazismen. I 1936 fekk den tysk-jødiske journalisten Carl von Ossietzky Nobels fredspris. Han sat i tysk konsentrasjonsleir fordi han motarbeidde nazismen, og fekk ikkje lov til å reise til Norge for å ta i mot prisen. Knut Hamsun skreiv ein krass artikkel mot at Ossietzky fekk prisen og ”Aftenposten” trykte artikkelen. Så kom andre verdskrigen!




MODERNE TIDER: I denne perioden får nye medium innpass mellom folk. Åtte timar arbeidsdag vart innført i 1919, og mange kunne no bruke meir tid til å lese eller la seg underhalde. Dei store byane har fått kino. Etter første verdskrigen er det amerikansk film som er mest populær i Norge. Folk går på kino for å sjå stjerner som Mary Pickford, Douglas Fairbanks og Charlie Chaplin. I 1928 vert den nye og flotte Colosseum kino opna i Oslo. Dei første radiosendingane i Norge går på lufta i 1924, og i 1933 vert NRK starta, og får monopol på radiosendingar i Norge. Aviser vert meir og meir vanleg. Ein fekk no mange lokalaviser ved sida av dei store avisene. Det vert lettare å få tak i lesestoff. På jarnbanestasjonar og dampskipskaier kjem det kioskar. Biblioteka vert utbygde utover heile landet. I byane vert bokhandlane betre. Dei som abonnerer på aviser kan få avisene bringa på døra si, i alle fall om dei budde i byen. Vekeblad som ”Hjemmet”, ”Allers” og ”Romantikk” finn ein no i kioskhyllene. Stoffet var stort sett det same då som no.

BARNE- OG UNGDOMSLITTERATUR:

I år (2001) er det 75 år sidan Ole Brumm vart fødd, ja, det vil seie sidan første boka om han kom ut. Alan Alexander Milne skreiv om Ole Brumm og vennane hans til sonen sin Christopher Robin. Det er berre i Norge at Ole Brumm heiter Ole Brumm. I andre land har han andre namn. På orginalspråket, engelsk, heiter han Winnie-the-Pooh.

”Tarzan – apenes konge” kom ut som bok i 1914. Edgar Rice Burroughs er forfattaren bak fleire Tarzan bøker. Den første Tarzan-filmen kom i 1932 med berømte Johnny Weissmuller i hovudrolla. Den siste Tarzan filmen er ein Walt Disney produksjon.

Opp gjennom åra har norsk ungdom slukt bøker om ”Frøken Detektiv” og ”Hardy-guttene”. Begge desse seriane kom til i mellomkrigstida. Carolyn Keene som står som forfattarnamn på omslaget til bøkene om Nancy Drew, er ingen forfattar, men eit varemerke som Edward Stratemeyer fekk eineretten til. Det er fleire som har vore med å skrive bøkene om ”Frøken Detektiv”. Også Franklin W. Dixon , som er forfattarnamnet til”Hardy-guttene”, er eit varemerke for same Stratemeyer.

Framleis finn ein bøker om Hjortefot i bokhyllene på biblioteket. Då er vi på prærien i ”Det ville Vesten”. I desse bøkene vart konfliken mellom indianar og kvit dregen fram. James Fenimore Cooper skreiv desse bøkene midt på 1800-talet, men likevel var dette favoritt-lesnaden til mange unge .”Den siste mohikaner” har vore lesen gjennom heile hundreåret. Det er ikkje mange år sidan boka vart film - ein film som mange gjekk på kino for å sjå.

Skulebarn i Norge har møtt Margrethe Munthe gjennom leseboka. Ho gav ut tre samlingar barnedikt. Dei hadde fellestittelen ”Kom så skal vi synge”. Dei to første rett nok før første verdskrigen, men hennar vers sette sitt preg på mellomkrigstida. Det er pedagogiske meiningar og idear ho presenterar i dikta sine. Flink, snill og stille er nøkkelord i hennar barneoppdraging.


	”Da klokka klang, så fort vi sprang og ingen stod igjen og hang…… ….og ingen sa et ord og ingen lo, men stille sto vi sammen to og to."

Ho skreiv og andre dikt. ”Vi har en Tulle med øyne blå” og ”Å jeg vet en seter…” er diktperler frå hennar hand.

Når det gjeld barnelitteratur i Norge frå mellomkrigstida kan ein drage fram nokre moment. Ein stor del av barna er frå småbruk, av og til også frå husmannsplassar. Elles er fiskarmiljø, handelsmiljø og arbeidarmiljø representert. Også lærarheimar. Tilværet var ofte eit blodslit, som også barna måtte ta del i. Gjennom 1930-åra var arbeidsløysa stor og det sette også sitt merke på barna. Svært mange av barna i barnelitteraturen frå denne perioden er far-, mor- eller foreldrelause. Det kan leggast til at folkesjukdommen på denne tida var tuberkulosen. Hard realisme med andre ord.

Nokre av forfattarane kan nemnast:
Halvor Floden (1814-1956) skreiv frå skogsbygdene mot svenskegrensa.
Marie Hamsun (1881-1969), kona til Knut Hamsun, gav ut ei rekkje barnebøker.
Bernhard Stokke (1896-1978) sine historiske bøker om ”Bjørneklo” og ”Dag frå skogane” har i år etter år hatt mange lesarar.

Også lettare boktypar kom til. Eit døme er ungjenteboka, og ein populær forfattar var Evi Bøgenæs.

[Same periode Verda]


	[Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]


	Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal Redaktør: Åshild Støbakk Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04