VIKTIGE HOVUDMOMENT FRÅ PERIODA:

Verdsbiletet vart sterkt endra etter første verdskrig. Ein heil generasjon unge menn var drepne i krigen , mange millionar var skadde. Store nasjonar var fjerna frå kartet og nye nasjonar kjempa for å overleve.

Nytt Europakart (Europakart 1914-1920-1937)
Europa var ikkje lenger den dominerande regionen i verda. Storbritannia og Frankrike var utmatta, og Tyskland låg i ruinar. Ønskje om fred var sterkt. Folk i Europa trudde  at første verdskrig var ”Krigen som skulle gjere slutt på alle krigar”. Politikarane lovde  demokrati og ”land som passa for heltar”. Samstundes  vart det sett spørsmålsteikn med det kapitalistiske system, med privat eigedomsrett slik det vart praktisert i Frankrike, England og USA. Etter den russiske revolusjon i 1917, vart den første kommunistiske stat danna.

Mange meinte at kommunisme kunne gi løysinga på problema med arbeidsløyse, fattigdom og krig. I Europa vart det stadig fleire som kom under fascismen si makt.

Den vanskelege freden(1918)
Den første verdskrigen blir avslutta og 20 millionar menneske har mist livet som ei følgje av krigen. Versailletraktaten gjorde at Tyskland som hadde tapt krigen måtte gå med på harde  fredsvilkår. Tyskland måtte gi frå seg alle koloniane sine, betale store krigserstatningar og ta på seg heile skulda for krigen. Dei harde vilkåra skapte sinne i Tyskland og fedsvilkåra gav på mange måtar grobotn for nazismen.

Politikarane i Europa ønskjer demokrati og fred
Weimar-republikken 1919.
Nye statar på leiting etter demokratisk styreform i Europa: Finland, Polen,Tsjekkoslovakia og Dei baltiske statar.

Folkeforbundet blir danna (1920)
På initiativ frå den amerikanske presidenten Woodrow Wilson vart Folkeforbundet danna. Hovudkontoret var i Geneve. Verdssamfunnet og spesielt landa i Europa, sette sin lit til at organisasjonen kunne oppretthalde verdsfreden. Håpet vart knust då det seinare braut ut krig i Kina, Etiopia og Spania utan at Folkeforbundet kunne hindre det.

President Woodrow Wilson, USA 1913-21

Økonomiske vanskar i Europa (1923)
Frankrike okkuperte  industriområdet Ruhr for å sikre seg krigsoppgjer. Arbeidarane i Tyskland gjekk til streik og staten trykte opp pengar for å støtte dei. Pengeverdien fall og det vart inflasjon .Tyskland opplevde ein økonomisk kollaps.

Seierherrane Storbritannia og Frankrike sleit tungt med å modernisere og auke produksjonen. Landa i Europa lånte pengar frå USA. Etter kvart såg det likevel ut til at  både økonomien og forholda mellom landa var i ferd med å kome i balanse.

Kommunismen i Sovjetunionen
Russisk borgarkrig. Etter revolusjonen i 1917 tok kommunistane makta i dei store byane, men hadde liten kontroll over resten av landet. Det braut ut borgarkrig mellom den nye regjeringa og kontrarevolusjonære grupper, som fekk støtte frå europeiske styrker. Under Leo Trotskij si leiing vann den raude hær borgarkrigen i 1920. Nye tankar og håp for framtida slår rot.

Sovjetunionen under Stalin
Lenin døyr i 1924. Det blir maktkamp mellom leiaren for den raude hær Leo Trotijs og partisekretæren Josef Stalin. Stalin tek etter kvart over og får diktatorisk makt og styrer landet med jarnhand. Staten tek kontroll over all jord og starter industrialiseringa av landet. I 1936 byrjar ”Moskva-prosessane” i Sovjetunionen med hardhendt utrensking av opposisjonelle.

Leo Trotskij - russisk leiar
1879-1940

Sjå video av Vladimir Lenin ved å bla deg litt ned på sida du kjem inn på!

Charles Lindbergh er den første som flyg åleine
frå New York til Paris i mai 1927. Det tok 33 og ein halv time!

Den økonomiske verdskrisa (1929)
Det vart etter kvart produsert meir varer enn folk hadde råd til å kjøpe. Hausten 1929 byrja krisa på børsen i New York. Verdien av aksjane fall . Mange bankar og fabrikkar gjekk konkurs. Arbeidsløysa auka og stadig fleire fabrikkar fekk vanskar med å selje varen sine (ressursar om “depresjonen”).

Krisa som starta i jordbruket i USA  spreidde seg med arbeidsløyse og naud over heile verda , ikkje minst i Tyskland.
Franklin D Roosevelt vart vald til president i USA i 1932. Han gjennomførde New Deal, der staten sette i gang store prosjekt for å få slutt på  arbeidsløyse og krise.

Økonomisk forfall og høg arbeidsløyse førde til  eit samanbrot for demokratia i Europa og gav grobotnen for nazisme og diktatur.

Arbeidsløs mann på gata i USA under den store depresjonen etter 1929

Franklin D. Roosevelt,
presiden, USA 1933-45

Sjå video av president Franklin D. Roosevelt
(krev G2 Real Media Player - last ned her: www.real.com )

Høyr president Franklin D. Roosevelt tale om “New Deal”
(krev G2 Real Media Player )

Mussolini og Hitler

Fascismen i Italia
Benito Mussolini og fascistpartiet hans kom til makta i Italia i 1922. Sjølv om Italia hadde vore på seiarherrane si side i første verdskrig, var landet sterkt svekka.. Det vart store motsetningar mellom kommunistar og fascistar. Kong Viktor Emanuel III. bad fascistleiaren Benito Mussolini om å danne regjering. Han tok etter kvart diktatorisk makt og starta ein aggressiv kolonipolitikk m.a. i Afrika.

Nazismen i Tyskland - Adolf Hitler kjem til makta

1889

Adolf Hitler blir fødd i Austerrike.

1919

Hitler blir med i det tyske arbeiderpartiet.

1921

Arbeiderpartiet blir omdøypt til Nazipartiet. Hitler er leiar for partiet.

1923

Nazistane får auka støtte p.g.a. stor inflasjon og samanbrot i økonomien.
Hitler prøver å ta makta ved eit kupp i Munchen, men mislukkast.

1924

Hitler skriv ”Mein Kampf” i fengsel

1925

Hitler får igjen kontroll over nazipartiet,og prøver å få plass i riksdagen.

1928

Nazipartiet får 2,6 % av stemmene ved valet til riksdagen.

1929

Økonomisk verdskrise. Arbeidsløysa i Tyskland blir mangedobla.

1930

Ved valet til riksdagen får nazipartiet 107 plasser. Spelar bevisst på veljarane si frykt for kommunisme og manglar ved det demokratiske system.

1932

Hitler er kandidat til presidentvalet, men taper for Hindenburg.

Juli

Nyval til Riksdagen. Nazistane får 203 plassar og blir det største partiet.

Nov.

Nytt val. Nazistane går tilbake, men er framleis det største partiet.

1933

Hitler blir kanslar.

Feb.

Hitler skriv ut nyval. Riksdagen brenn og ein kommunist får skulda.
Kommunistpartiet blir forbode.

Mars

Hitler pressar gjennom lover son gjev nazistane absolutt makt.

April

Den første boikott av jødiske forretningar.

Juli

Tyskland blir ein eittpartistat.

1934

30.juni: ”De lange knivers natt”. Leiarar i SA blir drepne. Hitler har frie hender til å bygge opp hæren.

August

President Hindenburg døyr. Hitler erklærer seg som “der Führer”. Nazistane har full kontroll over Tyskland

Opptakta til 2. verdskrig:

1933

Adolf Hitler og nazipartiet kjem til makta i Tyskland. Alle andre politiske parti blir forbodne.Tusenvis av politiske motstandarar blir arresterte. Mange flyktar.

1936

Tyskland arrangerer dei olympiske sommar- og vinterleikar.

1938

Anschluss mellom Austerrike og Tyskland. Tyske troppar marsjerar inn i Austerrike. Dei blir motteken av jublande folkemassar (meir her..).

Krystallnatta.

Under krystalnatta vart tusenvis av jødiske forrretninger og synagoger øydelagt. Mange jødar blir sett i konsentrasjonsleirar og fleire blir drepne.

München-forliket

Tyskland krev at Tsjekkoslovakia gjev frå seg dei vestlege delane av landet, der det bur mange tyskarar.  Storbritannia går med på krava. Tsjekkoslovakia blir tvinga til å gi etter. Neville Chamberlain, den britiske statsmiministeren, sa at München-avtala bar bod om ”fred i vår tid”.
 Høyr Chamberlain si tale ved å klikke her..
Berre eit år etter bryt krigen ut.

1939

Andre verdskrig bryt ut. Med dei harde fredsvilkåra frå Versaillesfreden som bakteppe er Tyskland klar for krig. Tyskland har under leiing av Adolf Hitler rusta opp nok, til å våge ein krig for å nå måla sine: Meir maktdominans i Europa - ”Lebensraum”.
Tyskland går til angrep på Polen.

3.september 1939

Frankrike og England går til  krig mot Tyskland. Lytt til Chamberlain som ærklærer Tyskland krig her.. (krev Real Media Player)

Tyskland innlemmer Østerrike i det 3. rike
ved “Anschluss”, 13. mars i 1938.

Andre delar av verda.
- Krig mellom Japan og Kina. Japan går til angrep på den kinesiske provinsen Mandsjuria og etter kvart store deler av Kina. Krigen varer heilt fram til 1945.
- Chiang Kai Shek
- Mao Zedong/Den lange marsjen
- Etiopia /Haile Selassie
- Mahatma Gandhi – sivilulydnad for at India skal bli
  sjølvstendig (les meir her..)

Høyr tale av Mahatma Gandhi