Historie - Verda i Mellomkrigstida

[Historie] [Norsk] [Kunst og design] [Musikk] [Oppgåver] [Elevarbeid]

VIKTIGE HOVUDMOMENT FRÅ PERIODA:

Verdsbiletet vart sterkt endra etter første verdskrig. Ein heil generasjon unge menn var drepne i krigen , mange millionar var skadde. Store nasjonar var fjerna frå kartet og nye nasjonar kjempa for å overleve.

Nytt Europakart
(Europakart 1914-1920-1937)
Europa var ikkje lenger den dominerande regionen i verda. Storbritannia og Frankrike var utmatta, og Tyskland låg i ruinar. Ønskje om fred var sterkt. Folk i Europa trudde  at første verdskrig var ”Krigen som skulle gjere slutt på alle krigar”. Politikarane lovde  demokrati og ”land som passa for heltar”. Samstundes  vart det sett spørsmålsteikn med det kapitalistiske system, med privat eigedomsrett slik det vart praktisert i Frankrike, England og USA. Etter den russiske revolusjon i 1917, vart den første kommunistiske stat danna.

Mange meinte at
kommunisme kunne gi løysinga på problema med arbeidsløyse, fattigdom og krig. I Europa vart det stadig fleire som kom under fascismen si makt.

STIKKORD:
  • Nytt Europakart
  • Den vanskelege freden
  • Weimar-republikken
  • Folkeforbundet
  • Økonomiske vanskar
  • Kommunismen
  • Sovjetunionen u/Stalin
  • Dei glade 20-åra
  • Økonomisk verdskrise
  • Fascismen i Italia
  • Nazismen i Tyskland
  • Fascismen i Spania
  • Opptakta til 2. verdskrig
  • Andre delar av verda
  • Kvardagsliv
  • Den vanskelege freden(1918)
    Den første verdskrigen blir avslutta og 20 millionar menneske har mist livet som ei følgje av krigen. Versailletraktaten gjorde at Tyskland som hadde tapt krigen måtte gå med på harde  fredsvilkår. Tyskland måtte gi frå seg alle koloniane sine, betale store krigserstatningar og ta på seg heile skulda for krigen. Dei harde vilkåra skapte sinne i Tyskland og fedsvilkåra gav på mange måtar grobotn for nazismen.

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av  dette glimtet frå 1,. verdenskrig!

    Politikarane i Europa ønskjer demokrati og fred
    Weimar-republikken 1919.
    Nye statar på leiting etter demokratisk styreform i Europa: Finland, Polen,Tsjekkoslovakia og Dei baltiske statar.

    Folkeforbundet blir danna (1920)
    På initiativ frå den amerikanske presidenten Woodrow Wilson vart Folkeforbundet danna. Hovudkontoret var i Geneve. Verdssamfunnet og spesielt landa i Europa, sette sin lit til at organisasjonen kunne oppretthalde verdsfreden. Håpet vart knust då det seinare braut ut krig i Kina, Etiopia og Spania utan at Folkeforbundet kunne hindre det.

    Klikk på bilete for å gå til Det Hvite hus sine websider, der du får sjå ein større versjon av  President Woodrow Wilson!

    President Woodrow Wilson, USA 1913-21

    Klikk her for linker til stoff om President Woodrow Wilson!

    Økonomiske vanskar i Europa (1923)
    Frankrike okkuperte  industriområdet Ruhr for å sikre seg krigsoppgjer. Arbeidarane i Tyskland gjekk til streik og staten trykte opp pengar for å støtte dei. Pengeverdien fall og det vart inflasjon .Tyskland opplevde ein økonomisk kollaps.

    Seierherrane Storbritannia og Frankrike sleit tungt med å modernisere og auke produksjonen. Landa i Europa lånte pengar frå USA. Etter kvart såg det likevel ut til at  både økonomien og forholda mellom landa var i ferd med å kome i balanse.

    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av denne kvinna med 7 born under den store depresjonen!
    Klikk her for meir stoff om den store depresjonen!

    Kommunismen i Sovjetunionen
    Russisk borgarkrig. Etter revolusjonen i 1917 tok kommunistane makta i dei store byane, men hadde liten kontroll over resten av landet. Det braut ut borgarkrig mellom den nye regjeringa og kontrarevolusjonære grupper, som fekk støtte frå europeiske styrker. Under Leo Trotskij si leiing vann den raude hær borgarkrigen i 1920. Nye tankar og håp for framtida slår rot.

    Sovjetunionen under Stalin
    Lenin døyr i 1924. Det blir maktkamp mellom leiaren for den raude hær Leo Trotijs og partisekretæren Josef Stalin. Stalin tek etter kvart over og får diktatorisk makt og styrer landet med jarnhand. Staten tek kontroll over all jord og starter industrialiseringa av landet. I 1936 byrjar ”Moskva-prosessane” i Sovjetunionen med hardhendt utrensking av opposisjonelle.

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av dette biletet av Leo Trotskij!

    Leo Trotskij - russisk leiar
    1879-1940

    Sjå video av Vladimir Lenin ved å bla deg litt ned på sida du kjem inn på!

     

    Dei glade 20. åra i USA og Europa
    I USA merka ein ikkje verknadene av krigen på same måte som landa i Europa. No var USA det rikaste og mektigaste landet i verda. Stadig fleire kjøpte seg bilar og bilindustrien fekk svært gode tider. Husmødrene fekk ein lettare kvardag med  nye moderne hjelpemiddel, som støvsugar, elektrisk komfyr og vaskemaskin. Nye oppfinningar dukka opp som radio og grammofonplater. Ny industri og livsstil vaks fram rundt den amerikanske filmindustrien.
     
    Mange menneske fekk del i velstanden, og hadde meir pengar å bruke på underhaldning og fritid enn før. Kino, radio, danselokaler og klubbar blomstra. Dristige dansar som charleston gjorde sitt inntog. Det blir meir vanleg å gå ut å more seg i fritida. Kvinnelege moteskaparar som Coco Chanel gjorde seg gjeldande.
     
    Dei stormande 20-åra tok brott slutt i 1929.

    Charles Lindbergh er den første som flyg åleine
    frå New York til Paris i mai 1927. Det tok 33 og ein halv time!

    Den økonomiske verdskrisa (1929)
    Det vart etter kvart produsert meir varer enn folk hadde råd til å kjøpe. Hausten 1929 byrja krisa på børsen i New York. Verdien av aksjane fall . Mange bankar og fabrikkar gjekk konkurs. Arbeidsløysa auka og stadig fleire fabrikkar fekk vanskar med å selje varen sine (ressursar om “depresjonen”).

    Krisa som starta i jordbruket i USA  spreidde seg med arbeidsløyse og naud over heile verda , ikkje minst i Tyskland.
    Franklin D Roosevelt vart vald til president i USA i 1932. Han gjennomførde New Deal, der staten sette i gang store prosjekt for å få slutt på  arbeidsløyse og krise.

    Økonomisk forfall og høg arbeidsløyse førde til  eit samanbrot for demokratia i Europa og gav grobotnen for nazisme og diktatur.

    Klikk på bilete for å sjå større versjon av ein arbeidsløs mann på gata i USA under den store depresjonen etter 1929!

    Arbeidsløs mann på gata i USA under den store depresjonen etter 1929

    Kllikk på bilete for å kome til http://www.fdrlibrary.marist.edu/ med Roosevelt digitale bibliotek!

    Franklin D. Roosevelt,
    presiden, USA 1933-45

    Klikk her for å få meir informasjon om Franklin D Roosevelt!
    Klikk her for å sjå video av Franklin D. Roosevelt!

    Sjå video av president Franklin D. Roosevelt
    (krev G2 Real Media Player - last ned her:
    www.real.com )

    Høyr president Franklin D. Roosevelt tale om “New Deal”
    (krev G2 Real Media Player )

    Du finn fleire talar av president Franklin D. Roosevelt ved å klikke deg inn på: http://www.pbs.org/greatspeeches/

    Hitler og Mussolini!

    Mussolini og Hitler

    Fascismen i Italia
    Benito Mussolini og fascistpartiet hans kom til makta i Italia i 1922. Sjølv om Italia hadde vore på seiarherrane si side i første verdskrig, var landet sterkt svekka.. Det vart store motsetningar mellom kommunistar og fascistar. Kong Viktor Emanuel III. bad fascistleiaren Benito Mussolini om å danne regjering. Han tok etter kvart diktatorisk makt og starta ein aggressiv kolonipolitikk m.a. i Afrika.

    Nazismen i Tyskland - Adolf Hitler kjem til makta

    1889

    Adolf Hitler blir fødd i Austerrike.

    1919

    Hitler blir med i det tyske arbeiderpartiet.

    1921

    Arbeiderpartiet blir omdøypt til Nazipartiet. Hitler er leiar for partiet.

    1923

    Nazistane får auka støtte p.g.a. stor inflasjon og samanbrot i økonomien.
    Hitler prøver å ta makta ved eit kupp i Munchen, men mislukkast.

    1924

    Hitler skriv ”Mein Kampf” i fengsel

    1925

    Hitler får igjen kontroll over nazipartiet,og prøver å få plass i riksdagen.

    1928

    Nazipartiet får 2,6 % av stemmene ved valet til riksdagen.

    1929

    Økonomisk verdskrise. Arbeidsløysa i Tyskland blir mangedobla.

    1930

    Ved valet til riksdagen får nazipartiet 107 plasser. Spelar bevisst på veljarane si frykt for kommunisme og manglar ved det demokratiske system.

    1932

    Hitler er kandidat til presidentvalet, men taper for Hindenburg.

    Juli

    Nyval til Riksdagen. Nazistane får 203 plassar og blir det største partiet.

    Nov.

    Nytt val. Nazistane går tilbake, men er framleis det største partiet.

    1933

    Hitler blir kanslar.

    Feb.

    Hitler skriv ut nyval. Riksdagen brenn og ein kommunist får skulda.
    Kommunistpartiet blir forbode.

    Mars

    Hitler pressar gjennom lover son gjev nazistane absolutt makt.

    April

    Den første boikott av jødiske forretningar.

    Juli

    Tyskland blir ein eittpartistat.

    1934

    30.juni: ”De lange knivers natt”. Leiarar i SA blir drepne. Hitler har frie hender til å bygge opp hæren.

    August

    President Hindenburg døyr. Hitler erklærer seg som “der Führer”. Nazistane har full kontroll over Tyskland

    Skulegutar gjer nazihelsing før ein fotballkamp!

    Skulegutar gjer nazihelsing før ein fotballkamp

    Fascisme i Spania.
    Spania blir republikk I 1931. Borgarkrig i 1936.
    Den fascistiske generalen Franco gjer opprør mot den lovleg valde regjeringa sin venstrepolitikk. Tyskland og Italia støtter opprørarane, og Sovjetunionen regjeringa. Dei demokratiske stormaktene Storbritannia og Frankrike held seg passive.

    Klikk på bilete for større versjon av general Francisco Franco!
    Klikk her for meir informasjon om general Franco!

    Opptakta til 2. verdskrig:

    1933

    Adolf Hitler og nazipartiet kjem til makta i Tyskland. Alle andre politiske parti blir forbodne.Tusenvis av politiske motstandarar blir arresterte. Mange flyktar.

    1936

    Tyskland arrangerer dei olympiske sommar- og vinterleikar.

    1938

    Anschluss mellom Austerrike og Tyskland. Tyske troppar marsjerar inn i Austerrike. Dei blir motteken av jublande folkemassar (meir her..).

    Krystallnatta.

    Under krystalnatta vart tusenvis av jødiske forrretninger og synagoger øydelagt. Mange jødar blir sett i konsentrasjonsleirar og fleire blir drepne.

    München-forliket

    Tyskland krev at Tsjekkoslovakia gjev frå seg dei vestlege delane av landet, der det bur mange tyskarar.  Storbritannia går med på krava. Tsjekkoslovakia blir tvinga til å gi etter. Neville Chamberlain, den britiske statsmiministeren, sa at München-avtala bar bod om ”fred i vår tid”.
     Høyr Chamberlain si tale ved å klikke her..
    Berre eit år etter bryt krigen ut.

    1939

    Andre verdskrig bryt ut. Med dei harde fredsvilkåra frå Versaillesfreden som bakteppe er Tyskland klar for krig. Tyskland har under leiing av Adolf Hitler rusta opp nok, til å våge ein krig for å nå måla sine: Meir maktdominans i Europa - ”Lebensraum”.
    Tyskland går til angrep på Polen.

    3.september 1939

    Frankrike og England går til  krig mot Tyskland. Lytt til Chamberlain som ærklærer Tyskland krig her.. (krev Real Media Player)

    Klikk på kartet for så sjå i praksis kva

    Tyskland innlemmer Østerrike i det 3. rike
    ved “Anschluss”, 13. mars i 1938.

    Andre delar av verda.
    - Krig mellom Japan og Kina. Japan går til angrep på den kinesiske provinsen Mandsjuria og etter kvart store deler av Kina. Krigen varer heilt fram til 1945.
    - Chiang Kai Shek
    - Mao Zedong/Den lange marsjen
    - Etiopia /Haile Selassie
    - Mahatma Gandhi – sivilulydnad for at India skal bli
      sjølvstendig (les meir her..)

    Klikk her for å høyre ein tale av Mahatma Gandhi!

    Høyr tale av Mahatma Gandhi

    Kvardagsliv:
  • Spanskesyken” 1918
  • Hårtørkeren frå Racine universal motor 1920
  • Designer parfyme 1921 Chanel no 5
  • Telefon 1922
  • Radiomottakar 1920
  • Flyrute London-Paris
  • Insulin 1921
  • Fjernsynet 1926
  • Penicillin 1928
  • Sportsklede påvirkar moten 1930
  • Nylon 1934
  • Den første folkevogna 1936
  • Kulepenn 1938
  • Klikk på bilete for å sjå ein større versjon!
    Klikk på bilete for å sjå ein større versjon av den første folkevogna frå 1936!

    [Same periode Norge]

    Google

    [Startside] [Arbeidsmåte] [Læreplanar] [Perioder] [Lenker]

    Temaweb er ein netteneste frå PILOT, Møre og Romsdal
    Redaktør:
    Åshild Støbakk
    Webmaster: Svein Frøystad Oppdatert: 11.01.04